TP Hồ Chí Minh khuyến khích phát triển văn hóa đọc, xóa bỏ rào cản tài chính

Nhằm hướng tới mục tiêu phát triển văn hóa đọc, xóa bỏ rào cản tài chính và bảo vệ quyền tiếp cận thông tin bình đẳng của người dân, TP Hồ Chí Minh dự tính thu mức phí làm thẻ thư viện là “0” đồng tại 3 thư viện công cộng cấp tỉnh trên địa bàn mới bao gồm: Thư viện Khoa học tổng hợp TP Hồ Chí Minh, Thư viện tỉnh Bình Dương và Thư viện tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu.

TP Hồ Chí Minh đang lấy ý kiến người dân để hoàn thiện Nghị quyết về nội dung này nhằm áp dụng thống nhất cho mọi cá nhân có nhu cầu làm thẻ, đem lại sự công bằng, không phân biệt đối tượng sử dụng.

Theo Dự thảo Nghị quyết (dự kiến có hiệu lực năm 2026), phí làm thẻ thư viện 0 đồng áp dụng cho dịch vụ cơ bản bao gồm đọc tài liệu tại chỗ và mượn về nhà tại ba thư viện công cộng cấp tỉnh nói trên. Đối với các dịch vụ nâng cao như cung cấp thông tin theo yêu cầu, truy cập cơ sở dữ liệu thương mại, thuê phòng học nhóm hoặc dịch vụ chất lượng cao, các thư viện vẫn được phép thu phí theo biểu giá riêng.

Do áp dụng mức phí cơ bản 0 đồng, thư viện công cộng không phát sinh nguồn thu từ làm thẻ, kinh phí duy trì hoạt động thường xuyên sẽ do ngân sách nhà nước đảm nhận kết hợp các nguồn thu hợp pháp khác. Khi Nghị quyết có hiệu lực năm 2026, các văn bản quy phạm pháp luật trước đây về phí thư viện tại ba địa phương cũ sẽ hết hiệu lực.

UBND TP HCM cho biết, quá trình khảo sát chuẩn bị triển khai chính sách trên ghi nhận mức độ đồng thuận rất cao. Toàn bộ ba thư viện lớn cấp tỉnh đều thống nhất và ủng hộ dự thảo, đánh giá tác động rất tích cực nhằm thúc đẩy văn hóa đọc. Tại cấp cơ sở, khảo sát 40 thư viện phường, xã tại TP Hồ Chí Minh cho thấy 70% đơn vị đánh giá tác động tích cực hoặc rất tích cực, 7,5% đơn vị trung lập và không có cơ sở nào đánh giá tiêu cực. Tại Bà Rịa - Vũng Tàu, khảo sát 15 thư viện phường, xã tương tự khi 73% số đơn vị đánh giá chính sách mang lại tác động tích cực hoặc rất tích cực.

Sự đồng thuận cao này xuất phát từ thực tế là có đến 50% thư viện cơ sở tại TP Hồ Chí Minh và 80% tại khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu vốn đã tự nguyện miễn phí làm thẻ từ trước, nên chính sách mới thực chất là hợp thức hóa hiện trạng sẵn có và không gây thất thu ngân sách đáng kể.

Tuy nhiên, do lo ngại về năng lực quản lý và vận hành khi người dân đến làm thẻ đông hơn, các thư viện cơ sở đề xuất cấp trên hỗ trợ: Bổ sung kinh phí hoạt động thường xuyên để mua tài liệu, sửa cơ sở vật chất; huy động nguồn xã hội hóa hoặc tài trợ doanh nghiệp; cung cấp, nâng cấp phần mềm quản lý thư viện; hỗ trợ số hóa tài liệu và triển khai thẻ bạn đọc điện tử; ban hành danh mục tiêu chuẩn hạ tầng công nghệ tối thiểu cho thư viện cấp xã để tránh quá tải hệ thống. Nhiều đơn vị kiến nghị tăng nguồn tài liệu thông qua thư viện lưu động và luân chuyển sách định kỳ từ cấp trên, rất phù hợp với vùng nông thôn, hải đảo…

TS. Nguyễn Hồ Bảo Thanh, Học viện Hàng không nhìn nhận sự cần thiết và tính nhân văn của chính sách. Việc sáp nhập địa giới hành chính của TP Hồ Chí Minh dẫn đến tình trạng người dân ở các khu vực chịu các mức phí làm thẻ khác nhau cho cùng một dịch vụ thư viện cấp tỉnh, gây ra sự bất bình đẳng trong thụ hưởng văn hóa. Áp dụng mức phí 0 đồng đối với các dịch vụ cơ bản là giải pháp tối ưu để xóa bỏ rào cản tài chính, thực thi quyền tiếp cận tri thức công bằng cho toàn dân. Về pháp lý, việc miễn phí làm thẻ trực tiếp hiện thực hóa Quyết định số 329/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng. So với quy định cũ tại Luật Thư viện năm 2019 vốn chỉ yêu cầu miễn phí bắt buộc cho một số đối tượng ưu tiên và đòi hỏi thủ tục xác minh rườm rà, chính sách mới áp dụng mức thu 0 đồng đồng loạt cho tất cả mọi người vừa thể hiện sự vượt trội, vừa tối giản hóa quy trình hành chính và tạo điều kiện học tập suốt đời.

Dưới góc độ kinh tế, nguồn thu từ phí làm thẻ chỉ chiếm tỷ trọng rất nhỏ, cụ thể dưới 2,6% tại Thư viện Khoa học tổng hợp TP Hồ Chí Minh và dưới 0,15% tại Thư viện tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Khoản thu khiêm tốn này hoàn toàn không tương xứng với chi phí hành chính phát sinh để duy trì hoạt động thu phí. Thực tế triển khai thành công mô hình miễn phí làm thẻ tại tỉnh Bình Dương (cũ) chính là minh chứng thuyết phục nhất cho tính khả thi và hiệu quả của đề án. Bằng cách thiết lập cơ chế tài chính linh hoạt - miễn phí dịch vụ cơ bản và duy trì thu phí dịch vụ nâng cao kết hợp xã hội hóa - chính sách mới vừa đáp ứng mục tiêu an sinh xã hội, sự phát triển bền vững của hệ thống thư viện công cộng.