Tọa đàm 'Lịch sử Việt Nam và những bài học cho chúng ta': Đọc lại quá khứ từ nhiều lớp nhìn

Buổi tọa đàm thuộc khuôn khổ “Tuần lễ sách Phương Nam 2026”, với sự tham gia của các diễn giả: Tiến sĩ (TS) Bùi Trân Phượng và nhà nghiên cứu (NNC) Trần Viết Ngạc.

Tại đây, vấn đề nổi bật được đặt ra là lịch sử không tồn tại dưới dạng một “phiên bản duy nhất”. Theo TS. Phượng, trước những biến cố lớn, phản ứng của xã hội luôn đa dạng. Mỗi thế hệ đều có cách tiếp cận và suy nghĩ riêng. Điều này cho thấy dòng chảy lịch sử luôn vận động, thay đổi theo bối cảnh và nhận thức của từng thời kỳ.

Ở một góc nhìn khác, bà đặc biệt nhấn mạnh vai trò của việc đọc lại tư liệu gốc để hiểu đúng lịch sử. Dẫn chứng từ các công trình của nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu, bà cho rằng đây là nguồn tư liệu quan trọng giúp người đọc tiếp cận trực tiếp với tư duy của tiền nhân: “Chỉ cần đọc “Phan Bội Châu toàn tập” sẽ thấy ông đã nghiên cứu rất sâu về quân chủ, hiến pháp, dân chủ”. 

Nói thêm về cách học lịch sử hiện nay của nhiều người vẫn thiên về ghi nhớ sự kiện, TS. Phượng đề xuất cách hình dung về chiều kích thời gian của quá khứ: xem lịch sử như một “cây thời gian” với nhiều nhánh: nhánh chính trị, nhánh văn hóa… từ đó hiểu được câu chuyện về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng…

Ở góc độ tư liệu, NNC Trần Viết Ngạc lại nêu vấn đề về nguy cơ hiểu sai lịch sử từ những hình ảnh, tài liệu chưa được kiểm chứng đầy đủ. Theo ông, trong thời đại thông tin lan truyền nhanh, nhiều tư liệu bị gán ghép hoặc sử dụng sai bối cảnh, dẫn đến nhận thức sai lệch. “Nếu người nào tin vào những hình ảnh đó mà không kiểm chứng, họ sẽ hiểu sai bản chất vấn đề”, ông nói.

Dẫn chứng các tư liệu liên quan đến nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu, ông cho biết trong một số tài liệu, từng được ghi dưới tên khác như “Trần Công Đức”, từ đó gây ra những nhầm lẫn trong quá trình lưu trữ và nhận diện. Hay có một số bức ảnh từng được xem là ghi lại hoạt động thực tế của Phan Bội Châu thực chất lại là cảnh trong một bộ phim mà ông tham gia năm 1926… Những chi tiết tưởng nhỏ này, theo ông, lại có thể làm lệch đi cách hiểu về cả một giai đoạn lịch sử nếu không được kiểm chứng cẩn trọng.

Không dừng ở việc phân tích tư liệu, tọa đàm còn gợi mở những suy nghĩ rộng hơn về vai trò của lịch sử trong hiện tại. Theo các diễn giả, việc hiểu đúng lịch sử không chỉ giúp nhận diện quá khứ, mà còn góp phần định hình tư duy cho hiện tại và tương lai. Trong bối cảnh Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức mới, việc nhìn lại lịch sử một cách tỉnh táo, đa chiều trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.