Tìm cách biến rác thải điện tử thành vàng

Tìm cách biến rác thải điện tử thành vàng
Ông Hồ Kiên Trung đề xuất, bên cạnh việc thực hiện nghĩa vụ tái chế, cần khuyến khích doanh nghiệp thiết kế sản phẩm có độ bền cao, dễ sửa chữa, nâng cấp...

Dưới góc độ kinh tế tuần hoàn, rác thải điện tử (RTĐT) được đánh giá là nguồn “mỏ đô thị” có giá trị, chứa nhiều kim loại màu và kim loại quý. Vì vậy, việc thu gom, xử lý và tái chế hiệu quả RTĐT không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn tạo nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất, thúc đẩy phát triển kinh tế xanh và tăng trưởng bền vững.

Rác thải điện tử chứa nhiều kim loại quý

Tại Diễn đàn Công nhân lao động vì môi trường 2026, tổ chức ngày 18/11, ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) thông tin, theo Báo cáo The Global E-waste Monitor 2024, năm 2022, toàn thế giới phát sinh khoảng 62 triệu tấn chất thải điện tử, nhưng chỉ 22,3% được ghi nhận là thu gom và tái chế chính thức theo phương thức bảo đảm môi trường.

Tại Việt Nam, năm 2022 phát sinh khoảng 516 nghìn tấn chất thải điện tử, tương đương 5,3kg/người, tăng hơn 4 lần so với mức 116 nghìn tấn năm 2014. Trong đó, thiết bị điện tử nhỏ chiếm khoảng 209 nghìn tấn; thiết bị trao đổi nhiệt như tủ lạnh, điều hòa khoảng 105 nghìn tấn; thiết bị điện, điện tử cỡ lớn khoảng 85 nghìn tấn. Trong khi đó, theo ông Trung, một yêu cầu quan trọng của kinh tế tuần hoàn là kiểm soát được dòng vật liệu và chất thải trong toàn bộ vòng đời sản phẩm. Tuy nhiên, thông tin về số lượng thiết bị đưa ra thị trường, lượng chất thải phát sinh, quá trình thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý còn thiếu tính kết nối, liên thông.

Bà Nguyễn Thị Thùy Linh, đồng sáng lập Tổ chức môi trường Tagom cho biết, về mặt lý thuyết kinh tế tuần hoàn, RTĐT được đánh giá là một nguồn “mỏ đô thị” vô cùng giá trị, chứa đựng hàm lượng đáng kể kim loại màu, kim loại quý (đồng, nhôm, vàng, bạc, palađi) cùng các loại vật liệu polyme kỹ thuật có tiềm năng tái chế rất cao. Nhưng trên thực tế, dòng thải này lại chính là một “quả bom nổ chậm” về mặt sinh thái nếu không được quản lý đúng kỹ thuật, bởi bên trong vi mạch, bóng bán dẫn và các linh kiện điện tử tích tụ một mật độ dày đặc các hóa chất độc hại và kim loại nặng nguy hiểm.

Đáng chú ý, theo bà Linh: “RTĐT chỉ chiếm xấp xỉ 2% tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt đô thị phát sinh hằng ngày, nhưng đóng góp tới 70% tổng lượng kim loại nặng và độc tố nguy hại phát thải tại các bãi chôn lấp”. Bên cạnh đó, có tới 80 - 90% lượng RTĐT ở Việt Nam phát sinh từ hộ gia đình và văn phòng nhỏ nhưng không được đưa vào các trung tâm tiếp nhận chính quy hay các nhà máy tái chế đạt chuẩn môi trường; điều này càng khiến cho việc xử lý RTĐT khó khăn.

Cần gắn chặt trách nhiệm của nhà sản xuất với rác thải

Nhấn mạnh về tiềm năng và giá trị của việc tái chế rác thải điện tử, ông Hồ Kiên Trung đặt vấn đề: “Làm sao để biến RTĐT thành vàng, bởi thực chất đó là vàng và chúng ta vẫn phải đi mua. Nếu RTĐT được đưa vào tái tạo sử dụng, sẽ giúp ích cho quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế”. Từ đó, ông Trung cho rằng, để giải quyết tốt vấn đề “biến rác thải thành vàng” cần tổ chức thực hiện hiệu quả các quy định về trách nhiệm mở rộng (EPR) của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, bảo đảm trách nhiệm tái chế được thực hiện thực chất, minh bạch và có thể kiểm tra, giám sát.

Bà Nguyễn Thị Thùy Linh phát biểu tại Diễn đàn. 
(Ảnh trong bài: Tô Thế)
Bà Nguyễn Thị Thùy Linh phát biểu tại Diễn đàn. (Ảnh trong bài: Tô Thế)

Ông Trung cho biết, Nghị định số 110/2026/NĐ-CP đã quy định tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với một số nhóm sản phẩm điện, điện tử. Cụ thể, nhà sản xuất điện thoại di động phải có trách nhiệm thu hồi và tái chế 15% số lượng sản phẩm đã đưa ra thị trường. Tương tự, tỷ lệ này với máy tính bảng, máy tính xách tay; máy tính để bàn, máy in, máy photocopy là 9%; tivi và màn hình máy tính 7%.

Bà Linh cũng đồng tình khi cho rằng, cần gắn chặt việc thực thi cơ chế EPR của các nhà sản xuất, nhà nhập khẩu với trách nhiệm tài trợ kinh phí trực tiếp cho việc xây dựng hạ tầng thu gom công cộng. Đồng thời, nghiên cứu cơ chế hoàn tiền đặt cọc đối với một số dòng sản phẩm có nguy cơ cao (như pin sạc, điện thoại, máy tính bảng) nhằm tạo động lực kinh tế rõ ràng để người tiêu dùng mang rác thải tới các điểm thu hồi đạt chuẩn.

Bên cạnh đó, cần thiết lập cơ chế liên kết ba bên chặt chẽ, bao gồm các hãng sản xuất, nhập khẩu điện tử liên kết với các doanh nghiệp môi trường, tổ chức xã hội và hệ thống bán lẻ (siêu thị điện máy, chuỗi cửa hàng viễn thông) để biến các điểm bán hàng thành các trạm tiếp nhận sản phẩm thải bỏ cố định. Nguồn quỹ EPR từ các nhà sản xuất cần được sử dụng để trợ giá thu mua cho các doanh nghiệp tái chế chính quy, qua đó thu hẹp chênh lệch về giá thu mua so với thị trường tự do, kéo dòng chất thải điện tử trở lại chuỗi xử lý công nghệ cao.

Ông Hồ Kiên Trung đề xuất thêm, bên cạnh việc thực hiện nghĩa vụ tái chế, cần khuyến khích doanh nghiệp thiết kế sản phẩm có độ bền cao, dễ sửa chữa, nâng cấp, tháo dỡ và tái chế; hạn chế thành phần nguy hại, tăng sử dụng vật liệu tái chế. Đồng thời, nâng cao trách nhiệm của người tiêu dùng trong việc kéo dài tuổi thọ thiết bị, ưu tiên sửa chữa, tái sử dụng và chuyển giao thiết bị hết hạn sử dụng đến các điểm thu hồi phù hợp.

Nhật Thu