Thượng tôn pháp luật – nền tảng cho khát vọng phát triển đất nước

Thượng tôn pháp luật – nền tảng cho khát vọng phát triển đất nước
Ông Đào Sỹ Hùng, Phó Bí thư Đảng ủy, Phó Chánh án TAND TP Hà Nội trao đổi thông tin với PV - Báo Pháp luật Việt Nam.

Kỷ niệm 80 năm ngày Quốc hội thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Ngày Pháp luật Việt Nam 9/11/2026 mang ý nghĩa đặc biệt trong hành trình xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong yêu cầu hiện thực hóa các mục tiêu phát triển mà Đại hội XIV của Đảng đề ra, thượng tôn Hiến pháp và pháp luật không chỉ là nguyên tắc tổ chức, vận hành xã hội, mà còn là điều kiện bảo đảm kỷ cương, khơi thông nguồn lực, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân, tạo nền tảng để đất nước phát triển nhanh, bền vững.

Từ dấu mốc lập hiến đến khát vọng xây dựng Nhà nước pháp quyền

Ngày 9/11/1946, Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của đất nước. Sự kiện lịch sử diễn ra trong những năm tháng đầu tiên của chính quyền cách mạng không chỉ đánh dấu bước tiến quan trọng trong tiến trình lập hiến, lập pháp, mà còn thể hiện tư tưởng nhất quán về xây dựng một nhà nước của Nhân dân, bảo đảm các quyền tự do dân chủ và tổ chức quyền lực nhà nước trên cơ sở những nguyên tắc hiến định.

Tám mươi năm nhìn lại, giá trị của Hiến pháp năm 1946 không chỉ nằm ở ý nghĩa lịch sử mà còn gợi mở những vấn đề có ý nghĩa lâu dài đối với công cuộc xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đó là yêu cầu mọi hoạt động của bộ máy nhà nước phải đặt trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật; quyền lực phải gắn liền với trách nhiệm; quyền và lợi ích hợp pháp của người dân phải được tôn trọng, bảo vệ bằng những cơ chế thực chất.

Trong tiến trình ấy, Ngày Pháp luật Việt Nam không đơn thuần là dịp phổ biến văn bản, tổ chức các hoạt động tuyên truyền hay biểu dương những mô hình tốt. Ý nghĩa sâu xa hơn là khẳng định vai trò tối thượng của Hiến pháp, pháp luật trong quản lý nhà nước, quản lý xã hội; đồng thời củng cố nhận thức về trách nhiệm tôn trọng, chấp hành và bảo vệ pháp luật của mỗi cơ quan, tổ chức, cá nhân. Pháp luật không chỉ là công cụ quản lý mà còn là nền tảng bảo đảm công bằng, trật tự, an toàn xã hội và kiến tạo môi trường thuận lợi cho phát triển.

Thực tiễn cho thấy, pháp luật chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi được xây dựng trên cơ sở thực tiễn, bảo đảm tính minh bạch, khả thi và được tổ chức thực hiện nghiêm minh. Một quy định dù có mục tiêu đúng đắn nhưng thiếu cơ chế thực hiện, khó tiếp cận hoặc không phù hợp với đời sống sẽ khó phát huy hiệu quả. Ngược lại, hệ thống pháp luật rõ ràng, ổn định, có tính dự báo sẽ giúp người dân chủ động thực hiện quyền, nghĩa vụ; doanh nghiệp yên tâm đầu tư, kinh doanh; đồng thời tạo cơ sở để cơ quan nhà nước thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ và chịu trách nhiệm trước Nhân dân.

Đây cũng là yêu cầu xuyên suốt trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam: không ngừng hoàn thiện thể chế, bảo đảm quyền lực nhà nước được tổ chức và thực thi theo Hiến pháp, pháp luật; tăng cường kiểm soát quyền lực, đề cao trách nhiệm giải trình và bảo vệ công lý. Chất lượng hệ thống pháp luật vì thế không thể chỉ được đánh giá qua số lượng văn bản được ban hành, mà quan trọng hơn là khả năng giải quyết những vấn đề thực tiễn, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước.

 Từ góc độ địa phương, Giám đốc Sở Tư pháp Hà Nội Duy Hoàng Dương cho biết, Ngày Pháp luật Việt Nam không chỉ nhằm tôn vinh Hiến pháp, pháp luật, đề cao tinh thần thượng tôn pháp luật mà còn góp phần hình thành văn hóa tự giác chấp hành pháp luật trong toàn xã hội. Đối với Thủ đô, nhiệm vụ này gắn với xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh; nâng cao kỷ luật, kỷ cương hành chính và chất lượng phục vụ Nhân dân. Đặc biệt, các hoạt động hưởng ứng năm 2026 cần tập trung tuyên truyền, triển khai hiệu quả Luật Thủ đô năm 2026, kịp thời tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn thi hành pháp luật, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật, giúp người dân và doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận, chủ động sử dụng pháp luật để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp.

Ông Duy Hoàng Dương nhấn mạnh, kỷ niệm 80 năm Hiến pháp năm 1946 và Ngày Pháp luật Việt Nam là dịp để Hà Nội tiếp tục khẳng định quyết tâm đổi mới công tác xây dựng, thi hành pháp luật, phát huy vai trò tiên phong của Thủ đô trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Với trách nhiệm của ngành Tư pháp, Sở sẽ nỗ lực tham mưu hoàn thiện hệ thống pháp luật của Thành phố theo hướng đồng bộ, minh bạch, khả thi, thực sự trở thành nền tảng và động lực phát triển; góp phần bảo đảm người dân được thụ hưởng tốt hơn các quyền, lợi ích hợp pháp, doanh nghiệp yên tâm đầu tư, kinh doanh.

Giám đốc Sở Tư pháp Hà Nội Duy Hoàng Dương nhấn mạnh vai trò của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong nâng cao ý thức thượng tôn Hiến pháp và pháp luật.
Giám đốc Sở Tư pháp Hà Nội Duy Hoàng Dương nhấn mạnh vai trò của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong nâng cao ý thức thượng tôn Hiến pháp và pháp luật.

Từ nền tảng lịch sử ấy, yêu cầu đặt ra hôm nay không chỉ là tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật, mà còn phải xây dựng văn hóa pháp lý trong đó mỗi cơ quan, tổ chức, cán bộ, đảng viên và công dân đều ý thức rõ trách nhiệm tuân thủ pháp luật. Thượng tôn pháp luật phải bắt đầu từ sự gương mẫu của người thực thi công vụ, được bảo đảm bằng cơ chế kiểm soát quyền lực và lan tỏa thành ý thức tự giác trong toàn xã hội.

Đổi mới tư duy lập pháp, khơi thông nguồn lực phát triển

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu hoàn thiện thể chế ngày càng trở nên cấp thiết. Mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đòi hỏi hệ thống pháp luật phải đi trước một bước, tạo hành lang pháp lý thuận lợi, đồng thời bảo đảm kỷ cương và lợi ích chung của xã hội.

Tinh thần đó được thể hiện rõ trong Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản tư duy xây dựng pháp luật, gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng và thi hành pháp luật, khắc phục những quy định chồng chéo, bất cập, cản trở phát triển; đồng thời nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện, xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật.

Đặt trong định hướng phát triển mà Đại hội XIV của Đảng đề ra, hoàn thiện thể chế không phải nhiệm vụ riêng của cơ quan làm luật hay ngành Tư pháp, mà là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị. Đây là yếu tố gắn trực tiếp với năng lực quản trị quốc gia, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước và khả năng chuyển hóa chủ trương, đường lối của Đảng thành chính sách, pháp luật và kết quả cụ thể trong đời sống.

Một nền kinh tế muốn phát triển bền vững cần có môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo. Doanh nghiệp muốn mạnh dạn đầu tư vào công nghệ, đổi mới mô hình kinh doanh cần biết rõ quyền, nghĩa vụ và giới hạn pháp lý của mình. Người dân muốn thực hiện quyền tài sản, tiếp cận dịch vụ công hay bảo vệ lợi ích chính đáng cũng cần những quy định rõ ràng, dễ hiểu, dễ thực hiện cùng cơ chế giải quyết tranh chấp công bằng.

Bởi vậy, đổi mới tư duy lập pháp phải bắt đầu từ việc nhận diện đúng những vấn đề phát sinh trong thực tiễn, đánh giá đầy đủ tác động chính sách và lắng nghe thực chất ý kiến của người dân, doanh nghiệp, giới chuyên gia. Pháp luật phải đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước nhưng không tạo ra những rào cản không cần thiết; kiểm soát rủi ro nhưng không vì khó quản lý mà hạn chế các hoạt động hợp pháp, sáng tạo. Mỗi quy định mới cần được xem xét trên cơ sở lợi ích công cộng, tính cần thiết, tính tương xứng và khả năng thực thi.

Tuy nhiên, thể chế tốt không chỉ được đo bằng chất lượng văn bản khi ban hành. Giá trị của pháp luật còn nằm ở khả năng đi vào cuộc sống, giải quyết kịp thời những vướng mắc và tạo ra chuyển biến thực chất. Nếu tổ chức thi hành thiếu đồng bộ, hướng dẫn không rõ ràng, trách nhiệm không được xác định cụ thể hoặc xử lý vi phạm không nghiêm, khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn sẽ tiếp tục tồn tại.

Vì vậy, cùng với hoàn thiện pháp luật, cần chú trọng theo dõi, kiểm tra, đánh giá quá trình thực hiện; kịp thời phát hiện những quy định không còn phù hợp; làm rõ trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền khi chậm trễ hoặc thực thi không đúng quy định. Những khó khăn, kiến nghị hợp pháp của người dân và doanh nghiệp phải được tiếp nhận, giải quyết bằng quy trình rõ ràng, có thời hạn và trách nhiệm giải trình cụ thể.

Đặc biệt, trong tiến trình chuyển đổi số và đổi mới mô hình quản trị, ứng dụng công nghệ vào phổ biến, giáo dục pháp luật, cung cấp dịch vụ công và tiếp nhận phản ánh cần đi đôi với bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, an toàn dữ liệu và khả năng tiếp cận của các nhóm yếu thế. Pháp luật chỉ thực sự trở thành điểm tựa phát triển khi mọi người đều có cơ hội hiểu, tiếp cận và sử dụng các cơ chế pháp lý để bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình.

Kỷ cương thực thi – thước đo của văn hóa thượng tôn pháp luật

Một trong những yêu cầu quan trọng của Nhà nước pháp quyền là pháp luật phải được thực hiện công bằng, nghiêm minh, nhất quán; không có sự tùy tiện trong áp dụng và không có ngoại lệ trái pháp luật. Điều đó đòi hỏi mỗi cơ quan nhà nước, mỗi cán bộ, công chức phải thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục, đồng thời chịu sự kiểm tra, giám sát theo quy định.

Niềm tin của người dân đối với pháp luật được hình thành từ những việc rất cụ thể: một thủ tục hành chính được giải quyết đúng hạn; một quyền lợi hợp pháp được bảo vệ; một hành vi vi phạm được xử lý khách quan; một quyết định sai được xem xét, khắc phục theo đúng trình tự. Ngược lại, tình trạng né tránh trách nhiệm, đùn đẩy công việc, giải quyết thiếu nhất quán hoặc áp dụng quy định tùy tiện có thể làm suy giảm niềm tin, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu lực quản lý nhà nước.

Do đó, xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật trước hết phải bắt đầu từ đội ngũ thực thi công vụ. Cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu, càng giữ vị trí, trách nhiệm cao càng phải gương mẫu chấp hành pháp luật, tôn trọng kỷ luật, kỷ cương và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Kiểm soát quyền lực không chỉ nhằm phát hiện, xử lý sai phạm mà quan trọng hơn còn để phòng ngừa lạm quyền, bảo đảm quyền lực được sử dụng đúng mục đích, vì lợi ích của Nhà nước và Nhân dân.

Ở lĩnh vực điều tra, xử lý tội phạm, yêu cầu này càng có ý nghĩa đặc biệt. Mọi hoạt động điều tra phải tuân thủ Hiến pháp, pháp luật và trình tự, thủ tục tố tụng; bảo đảm khách quan, toàn diện, tôn trọng sự thật, bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Kiên quyết đấu tranh với tội phạm phải đồng thời đi đôi với phòng ngừa oan, sai, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội. Mục tiêu bảo vệ pháp luật chỉ có thể đạt được bền vững khi chính hoạt động thực thi pháp luật cũng được đặt trong khuôn khổ pháp luật.

Đại tá, PGS.TS Lê Quang Toàn – Trưởng khoa Nghiệp vụ Điều tra hình sự, Học viện Cảnh sát nhân dân phân tích vai trò của công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ trong xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền.
Đại tá, PGS.TS Lê Quang Toàn – Trưởng khoa Nghiệp vụ Điều tra hình sự, Học viện Cảnh sát nhân dân phân tích vai trò của công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ trong xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Từ góc độ đào tạo, Đại tá, PGS.TS Lê Quang Toàn – Trưởng khoa Nghiệp vụ Điều tra hình sự, Học viện Cảnh sát nhân dân nhấn mạnh, đào tạo nghiệp vụ điều tra có vai trò nền tảng trong hình thành bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và năng lực chuyên môn của Điều tra viên, Cán bộ điều tra. Hoạt động điều tra liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp, thậm chí sinh mệnh chính trị của mỗi con người, vì vậy mọi quyết định, hành vi nghiệp vụ đều phải có căn cứ, đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục; khách quan trong thu thập, đánh giá chứng cứ, tôn trọng và bảo vệ quyền của người tham gia tố tụng.

Theo Đại tá Lê Quang Toàn, để tinh thần thượng tôn pháp luật trở thành nguyên tắc nghề nghiệp, cần được đưa vào từng bài học, tình huống thực hành và tiêu chí đánh giá cụ thể. Học viên phải được rèn luyện ý thức trách nhiệm, thói quen làm việc chính xác, trung thực, đúng quy định ngay từ những nhiệm vụ nhỏ nhất; đồng thời hình thành bản lĩnh, đạo đức nghề nghiệp, tinh thần kỷ luật và ý thức phục vụ Nhân dân. Giảng viên phải nêu gương trong giảng dạy, đánh giá, ứng xử; tăng cường thực hành, thực tế để học viên nhận diện, phòng ngừa những sai sót có thể phát sinh trong hoạt động nghiệp vụ. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng đội ngũ cán bộ điều tra có năng lực làm rõ sự thật bằng các biện pháp hợp pháp, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội, góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân đối với các cơ quan bảo vệ pháp luật.

Nếu ở lĩnh vực điều tra, tinh thần thượng tôn pháp luật được thể hiện qua việc tôn trọng sự thật khách quan và tuân thủ nghiêm các quy định tố tụng, thì trong hoạt động xét xử, yêu cầu ấy phải được cụ thể hóa bằng những phán quyết công tâm, khách quan, đúng pháp luật và trách nhiệm bảo vệ công lý.

Ông Đào Sỹ Hùng, Phó Bí thư Đảng ủy, Phó Chánh án TAND TP Hà Nội cho biết, thực hiện tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, TAND TP Hà Nội tập trung đổi mới, nâng cao chất lượng xét xử; kịp thời tổng hợp, kiến nghị sửa đổi những quy định pháp luật không còn phù hợp; đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng Tòa án điện tử và bảo đảm áp dụng pháp luật thống nhất. Cùng với đó, chú trọng xây dựng đội ngũ Thẩm phán, cán bộ Tòa án liêm chính, chuyên nghiệp; bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo đảm quyền được xét xử công bằng. Đặc biệt, Tòa án xác định tăng cường kiểm soát quyền lực, chủ động nhận diện, phòng ngừa tham nhũng, lãng phí, tiêu cực ngay từ từng khâu giải quyết vụ án; xây dựng cơ chế để ngăn ngừa sự can thiệp trái pháp luật, làm sai lệch kết quả xét xử. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm xây dựng nền tư pháp công bằng, nghiêm minh, củng cố niềm tin của Nhân dân vào công lý.

Cùng với trách nhiệm của cơ quan công quyền, văn hóa pháp luật cần được bồi đắp từ mỗi gia đình, nhà trường, doanh nghiệp và cộng đồng. Phổ biến, giáo dục pháp luật không nên dừng lại ở việc truyền đạt điều khoản, mà phải giúp người dân hiểu quyền, nghĩa vụ, biết cách phòng ngừa rủi ro pháp lý và chủ động sử dụng các cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Những vấn đề thiết thực như an toàn giao thông, phòng, chống lừa đảo, an toàn trên không gian mạng, bảo vệ môi trường, quyền lợi người lao động và người tiêu dùng cần được truyền tải bằng hình thức gần gũi, dễ hiểu, phù hợp với từng nhóm đối tượng.

Trong quá trình đó, báo chí có vai trò quan trọng trong truyền thông chính sách, phản ánh thực tiễn thi hành pháp luật, biểu dương những cách làm hiệu quả và chỉ ra những bất cập cần khắc phục. Thông tin pháp luật phải chính xác, khách quan, có trách nhiệm; phản ánh vi phạm trên tinh thần tôn trọng sự thật và các nguyên tắc pháp lý. Qua đó, báo chí góp phần nâng cao nhận thức, khuyến khích hành vi tuân thủ và thúc đẩy các cơ quan có thẩm quyền nâng cao trách nhiệm giải quyết những vấn đề được xã hội quan tâm.

Hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam 9/11/2026, điều cần hướng tới không chỉ là sự lan tỏa của các khẩu hiệu hay số lượng hoạt động tuyên truyền, mà quan trọng hơn là những chuyển biến thực chất trong nhận thức và hành động. Đó là hệ thống pháp luật ngày càng đồng bộ, minh bạch, khả thi; cơ quan công quyền hoạt động trong khuôn khổ pháp luật; cán bộ thực thi công vụ đề cao trách nhiệm; người dân được bảo vệ quyền lợi chính đáng; doanh nghiệp có môi trường pháp lý thuận lợi để đầu tư, sáng tạo và phát triển.

Từ dấu mốc Hiến pháp năm 1946 đến yêu cầu hoàn thiện Nhà nước pháp quyền trong giai đoạn mới, tinh thần xuyên suốt vẫn là xây dựng nền quản trị quốc gia dựa trên Hiến pháp và pháp luật, vì quyền lợi của Nhân dân và sự phát triển của đất nước. Khi pháp luật được xây dựng từ thực tiễn, thực thi nghiêm minh và trở thành chuẩn mực ứng xử tự giác của toàn xã hội, kỷ cương sẽ không đối lập với phát triển, mà chính là điều kiện để khơi thông nguồn lực, củng cố niềm tin và tạo dựng môi trường ổn định cho đổi mới, sáng tạo.

Thượng tôn pháp luật, vì thế, không chỉ là yêu cầu trong một ngày kỷ niệm, mà phải trở thành nguyên tắc thường xuyên trong quản trị quốc gia, trách nhiệm của mỗi cơ quan, tổ chức, cá nhân và nền tảng để hiện thực hóa khát vọng xây dựng Việt Nam phát triển nhanh, bền vững, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.

Trần Sơn