Thực hiện các dự án ODA: Vẫn ỳ ạch, ách tắc từ nhiều phía (kỳ 1)

Đấu thầu kéo dài

Đa số dự án sử dụng vốn ODA thuộc lĩnh vực xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội, có ý nghĩa rất lớn đối với đời sống nhân dân. Đó là các dự án xây dựng mới cầu, đường, nâng cấp hạ tầng khu dân cư thu nhập thấp, thoát nước mưa, nước thải và quản lý chất thải rắn, nâng cấp trang thiết bị, cơ sở khám chữa bệnh…Tuy nhiên, việc thực hiện các dự án ODA khá trầy trật.

            Một trong những nguyên nhân khiến cho tiến độ các dự án ODA kéo dài là do các thủ tục đấu thầu bắt buộc mất nhiều thời gian. Bình thường, thủ tục đấu thầu một gói thầu, theo quy định từ 4-6 tháng. Mỗi dự án ODA lại có rất nhiều gói thầu, vì vậy, thời gian đấu thầu của một dự án có thể kéo dài hàng năm. Trường hợp không suôn sẻ, thời gian đấu thầu có thể tới mấy năm. Dự án xây dựng Cầu Rào 2 năm trước đã tiến hành đấu thầu gói thầu xây dựng cầu, nhưng chỉ có một nhà thầu tham gia. Do vậy, không đạt các quy định về đấu thầu nên bị hủy kết quả và phải đấu thầu lại. Tháng 3 năm nay, gói thầu này được tổ chức đấu thầu lần 2, một nhà thầu Đan Mạch đã trúng thầu và đang chờ tiến hành các thủ tục điều chỉnh tổng mức đầu tư và bổ sung vốn ODA cho dự án, trình phê duyệt hợp đồng cho phía Phần Lan (nhà tài trợ vốn ODA).

Dự án thoát nước mưa, nước thải và quản lý chất thải rắn có tổng mức vốn đầu tư lớn nhất trong số các dự án ODA, triển khai năm 2004. Tổng số vốn vay, cả vốn được phê duyệt từ năm 2005 và vốn điều chỉnh bổ sung cho dự án vừa được đại diện Chính phủ Việt Nam và Nhật Bản ký tháng 3 vừa qua là 22,823 tỷ Yên, tương đương khoảng 259 triệu USD. Trong đó, phần vốn đối ứng phía Việt Nam gần 1.000 tỷ đồng. Tính đến nay, tiến độ dự án chậm 12 tháng do mất thời gian điều chỉnh dự án, lúng túng trong việc lựa chọn đơn vị tư vấn, sự phối hợp chưa đồng bộ giữa Ban quản lý với các cơ quan chức năng… Ngoài ra, một trong những vướng mắc chính làm kéo dài thời gian của dự án cũng liên quan đến việc đấu thầu. Theo lãnh đạo Ban quản lý dự án, gói thầu A về xây dựng hệ thống thoát nước mưa, nước thải qua sơ tuyển, không có nhà thầu nào đạt yêu cầu. Ban quản lý có văn bản báo cáo JICA (nhà tài trợ Nhật Bản), UBND thành phố và được phê duyệt chủ trương chia tách gói thầu A thành 4 gói thầu nhỏ để đấu thầu trong nước. Như vậy, các bước đấu thầu sẽ phải làm lại từ  đầu.

            Trong các dự án sử dụng vốn ODA, hầu hết đơn vị trúng thầu gói thầu chính, giá trị lớn là nhà thầu nước ngoài. Các nhà thầu Việt Nam tham gia đấu thầu thường không đạt các tiêu chuẩn về kỹ thuật, vốn... Song thực tế, các nhà thầu nước ngoài không trực tiếp thi công mà thuê lại các nhà thầu Việt Nam. Đây là điều rất thiệt thòi cho các nhà thầu Việt Nam, việc biến động giá cả nguyên vật liệu, nhân công…phần lớn dội lên đầu các nhà thầu Việt Nam. Tình trạng này làm cho các dự án không được thực hiện với hiệu quả cao nhất.

Trượt giá lớn  

6 dự án còn lại chiếm phần lớn vốn ODA, trong đó có dự án thực hiện hơn 40% tổng khối lượng, nhưng có dự án mới chuẩn bị đấu thầu. Nhiều dự án có thời gian thực hiện khá dài tới gần chục năm, riêng giai đoạn chuẩn bị tới hàng năm. Bởi vậy, từ khi giá trị nguồn vốn được duyệt cho đến khi hoàn thành, kinh phí dự án tăng lên gấp nhiều lần. Việc điều chỉnh giá trị các dự án sử dụng vốn ODA rất khó khăn và phải thông qua nhà tài trợ vốn. Chính vì vậy, các nhà thầu vừa thực hiện dự án vừa nghe ngóng tình hình và một số nhà thầu năng lực yếu, nguồn vốn hạn hẹp thi công nhỏ giọt, nhôi nhai. Dự án thoát nước mưa, nước thải và quản lý chất thải rắn, có thời gian thực hiện đến năm 2018, liên quan đến 7 quận, với khối lượng công việc và số hộ dân phải di dời, giải phóng mặt bằng rất lớn. Năm 2005 dự án được ký hiệp định vay vốn chỉ có 1,517 tỷ yên, nay tăng thêm hơn 21 tỷ yên. Dự án mới giải ngân khoảng 78 tỷ đồng, chủ yếu từ nguồn vốn đối ứng. Dự án cải tạo, nâng cấp hạ tầng khu dân cư thu nhập thấp có thời gian thực hiện đến năm 2014, liên quan đến 39 phường của 5 quận, từ năm 2005 đến nay hoàn thành hơn 42% khối lượng công việc, giải ngân khoảng 40% tổng vốn đầu tư. Theo Phó Giám đốc Ban quản lý dự án Cao Văn Quý, so với thời điểm phê duyệt dự án, giá sắt thép có thời điểm tăng tới 150%. Ban quản lý đề nghị WB xem xét, bổ sung vốn khoảng 10,45 triệu USD vào mức đầu tư ban đầu để giảm bớt khó khăn cho nhà thầu. Dự án thoát nước Minh Đức cũng vậy, nhà thầu gặp khó khăn do giá các loại ống nhựa PVC, PEHD tăng thêm 20% và phần ống chiếm tỷ lệ cao trong giá trị hợp đồng.