Thúc đẩy phương pháp nhân đạo thay thế động vật trong giảng dạy và nghiên cứu
Khóa tập huấn “Các giải pháp đổi mới và nhân đạo thay thế sử dụng động vật trong giảng dạy và nghiên cứu” do Chương trình do Tổ chức Động vật Châu Á (Animals Asia) phối hợp với Học viện Nông nghiệp Việt Nam tổ chức vào trung tuần tháng 11/2026, cho thấy đây là lần đầu tiên hướng tiếp cận mới nhằm giảm sự phụ thuộc vào động vật sống trong đào tạo và nghiên cứu khoa học được mở ra.
Nhìn lại cách sử dụng động vật trong đào tạo
Khóa tập huấn hướng tới mục tiêu giới thiệu những phương pháp, công nghệ và mô hình thực hành có thể thay thế việc sử dụng động vật trong giảng dạy, nghiên cứu; đồng thời nâng cao nhận thức về phúc lợi động vật và thúc đẩy áp dụng nguyên tắc 3R, gồm Thay thế (Replacement), Giảm thiểu (Reduction) và Tinh chỉnh (Refinement).
Qua đó, đặt ra yêu cầu đổi mới phương pháp đào tạo theo hướng khoa học, nhân đạo và bền vững, nhưng vẫn bảo đảm sinh viên được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng chuyên môn.
Một trong những nội dung đáng chú ý là phần trình bày của TS. Cù Thị Thiên Thu, Khoa Chăn nuôi, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, về thực trạng sử dụng động vật trong các bài thực hành của hai khoa Chăn nuôi và Thú y.
Theo thống kê được chia sẻ, trong một năm học, tổng số động vật được sử dụng dao động từ 3.784 đến 4.484 lượt, bao gồm ếch, gà, lợn, thỏ, chuột, chó và bò. Trong đó, ếch và gà chiếm số lượng lớn nhất. Đáng chú ý, từ 1.338 đến 1.538 con ếch còn sống được đưa vào các bài thực hành; số lượng gà dao động từ 1.384 đến 1.784 con. Ngoài ra, có từ 300 đến 350 con lợn được sử dụng, trong đó phần lớn còn sống.
Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở số lượng động vật mà còn ở hiệu quả đào tạo. Mỗi buổi thực hành có khoảng 25 sinh viên, trong khi số lượng động vật phục vụ thao tác còn hạn chế. Có bài thực hành sử dụng 8 con ếch cho cả nhóm hoặc 2 con thỏ cho một nội dung chuyên môn. Ở bộ môn Ngoại sản, từ 8 đến 9 sinh viên cùng thực hành trên một con chó.
Điều này khiến không phải sinh viên nào cũng có cơ hội trực tiếp thao tác, luyện tập và lặp lại kỹ năng. Phần lớn chỉ có thể quan sát, trong khi những người thực sự được thực hành là số ít. Một số sinh viên cũng bày tỏ sự không thoải mái khi phải tham gia những hoạt động có thể gây đau đớn hoặc lấy đi sinh mạng của động vật.
Từ thực tế giảng dạy, TS. Thu cho rằng cần đánh giá lại sự cần thiết của từng hoạt động sử dụng động vật, tìm kiếm phương pháp vừa đáp ứng yêu cầu chuyên môn vừa giảm thiểu tổn hại. Một số nội dung thực hành trên thỏ tại Học viện đã được loại bỏ, những nội dung khác đang tiếp tục được cân nhắc thay thế.
Thực tế này cho thấy đổi mới phương pháp đào tạo không chỉ xuất phát từ yêu cầu bảo vệ động vật mà còn gắn trực tiếp với chất lượng giáo dục. Khi sinh viên có ít cơ hội thực hành trên mỗi cá thể, việc sử dụng nhiều động vật chưa chắc đã mang lại hiệu quả tương xứng.

Giải pháp thay thế là hướng đi có cơ sở khoa học
Trong chuyên đề về giáo dục nhân đạo, ông Nicholas David Jukes, Điều phối viên Mạng lưới Quốc tế về Giáo dục Nhân đạo (InterNICHE), tập trung làm rõ những quan niệm phổ biến đang cản trở việc áp dụng phương pháp thay thế.
Theo ông, một trong những suy nghĩ cần thay đổi là cho rằng thí nghiệm và mổ xác động vật mới mang lại trải nghiệm thực tế, còn mô hình hay phần mềm mô phỏng không thể đáp ứng yêu cầu đào tạo. Trên thực tế, mục tiêu của giáo dục không phải là sử dụng một phương tiện cụ thể, mà là giúp người học nắm vững kiến thức và thực hiện thành thạo các kỹ năng cần thiết.
Các giải pháp thay thế hiện nay rất đa dạng, không chỉ giới hạn ở phần mềm máy tính mà còn bao gồm mô hình giải phẫu, ma-nơ-canh, thiết bị mô phỏng và những công cụ được thiết kế chuyên biệt cho từng thao tác. Sinh viên có thể sử dụng các phương tiện này để luyện tập nhiều lần, nhận biết sai sót và điều chỉnh kỹ năng mà không gây tổn hại cho động vật.
Ông Jukes cũng nhấn mạnh rằng thay thế không có nghĩa là loại bỏ hoàn toàn việc tiếp xúc với động vật thật. Những hoạt động như khám bệnh, chăm sóc và thực hành lâm sàng dưới sự giám sát chuyên môn vẫn có vai trò quan trọng. Tuy nhiên, động vật chỉ nên được sử dụng khi thực sự cần thiết và phù hợp với mục tiêu đào tạo.
Bên cạnh đó, xác và mô có nguồn gốc hợp đạo đức, chẳng hạn từ các ca bệnh lâm sàng hoặc động vật chết do tai nạn, cũng có thể phục vụ hoạt động giảng dạy. Cách tiếp cận này giúp sinh viên tiếp cận kiến thức thực tế mà không cần giết động vật riêng cho mục đích đào tạo.
Theo ông, việc lựa chọn phương pháp cần dựa trên nhu cầu chuyên môn, bằng chứng khoa học, cân nhắc đạo đức và khả năng tiếp cận các giải pháp thay thế. Đây cũng là tinh thần cốt lõi của nguyên tắc 3R mà hội thảo hướng tới thúc đẩy.
Những thông tin này cho thấy phương pháp nghiên cứu nhân đạo không chỉ là yêu cầu về đạo đức mà còn gắn với xu hướng phát triển khoa học và công nghệ. Việc tiếp cận các phương pháp mới vì vậy cần được xem là một phần trong quá trình nâng cao năng lực nghiên cứu và đào tạo của các trường đại học.

Từng bước chuyển đổi tại Việt Nam
Tại Việt Nam, Luật Chăn nuôi năm 2018 đã quy định về đối xử nhân đạo với vật nuôi sử dụng trong nghiên cứu khoa học và các hoạt động khác. Tuy nhiên, việc hướng dẫn cụ thể đối với hoạt động sử dụng động vật trong giảng dạy tại các cơ sở đào tạo vẫn cần được quan tâm và hoàn thiện.
Khóa tập huấn khép lại với định hướng tiếp tục hợp tác giữa Animals Asia và Học viện Nông nghiệp Việt Nam trong xây dựng học liệu, chia sẻ mô hình thực hành và cơ sở dữ liệu giải pháp thay thế, từng bước đưa các phương pháp nhân đạo vào chương trình đào tạo.
Điều quan trọng mà chương trình muốn khẳng định là phúc lợi động vật và chất lượng giáo dục không phải hai mục tiêu đối lập. Một nền giáo dục thú y hiện đại cần đào tạo được những sinh viên có năng lực chuyên môn, đồng thời hình thành ý thức tôn trọng và bảo vệ động vật.
Thay vì mặc định sử dụng động vật sống là điều không thể thiếu trong mọi bài thực hành, các cơ sở đào tạo cần chủ động đánh giá, lựa chọn và áp dụng phương pháp phù hợp.
Giảm sử dụng động vật không có nghĩa là giảm cơ hội học tập, mà là chuyển sang cách đào tạo hiệu quả hơn, nơi sinh viên được thực hành nhiều hơn trong môi trường an toàn trước khi tiếp xúc với bệnh nhân thật.