Thủ tục rút gọn trong trọng tài thương mại: Cần linh hoạt nhưng phải bảo đảm công bằng

Kết nối học thuật – thực tiễn trong giải quyết tranh chấp

Ngày 26/3/2026, Hội thảo chuyên đề “Thủ tục rút gọn trong giải quyết tranh chấp chuỗi và thực tiễn tranh chấp kinh doanh thương mại” đã diễn ra đồng thời tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, thu hút hơn 200 đại biểu tham dự.

Hội thảo do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Trường Đại học Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội và Trường Đại học Kinh tế – Luật, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh tổ chức, nằm trong khuôn khổ Chuỗi Hội thảo và Diễn đàn Khoa học Trọng tài – Hòa giải 2026 (AMS 2026).

Phát biểu khai mạc, PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa – Phó Chủ tịch VIAC – cho biết, tranh chấp trong lĩnh vực mua bán hàng hóa và kinh doanh thương mại tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn, khoảng 24% trong tổng số hơn 500 vụ việc được giải quyết tại VIAC năm 2025.

Đáng chú ý, các tranh chấp ngày càng mang tính liên kết, xu hướng hình thành theo chuỗi từ các hệ thống phân phối, chuỗi cung ứng và mô hình giao dịch tiêu chuẩn hóa, đặt ra yêu cầu mới đối với các phương thức giải quyết tranh chấp.

Vai trò của các cơ sở đào tạo luật trong gắn kết lý luận và thực tiễn

Tại Hội thảo, đại diện các trường đại học đồng tổ chức đều nhấn mạnh ý nghĩa của việc kết nối giữa nghiên cứu học thuật và thực tiễn hành nghề.

PGS. TS. Nguyễn Hoàng Anh – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội đánh giá cao mô hình phối hợp tổ chức các diễn đàn học thuật gắn với thực tiễn như AMS 2026. Theo bà, trong bối cảnh tranh chấp thương mại ngày càng đa dạng và phức tạp, việc trao đổi, phân tích từ cả góc độ nghiên cứu và thực tiễn là yêu cầu cấp thiết.

Bà cho rằng Hội thảo không chỉ là diễn đàn học thuật mà còn là cầu nối giữa các nhà nghiên cứu, luật sư, trọng tài viên và doanh nghiệp, góp phần đưa ra các giải pháp phù hợp cho các dạng tranh chấp mới, đặc biệt là tranh chấp chuỗi.

Trong khi đó, PGS. TS. Lê Vũ Nam – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế – Luật, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh giá trị thiết thực của chuỗi sự kiện AMS trong việc cập nhật kiến thức và xu hướng mới về các phương thức giải quyết tranh chấp, bao gồm trọng tài và các cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế (ADR).

Theo ông, việc tiếp cận các vấn đề thực tiễn như tranh chấp chuỗi hay thủ tục rút gọn sẽ giúp giảng viên, sinh viên và người học nâng cao khả năng vận dụng kiến thức pháp lý vào thực tiễn.

Đáng chú ý, tại Hội thảo, VIAC và Trường Đại học Kinh tế – Luật đã ký kết thỏa thuận hợp tác trong 3 năm, tiếp tục mở rộng các hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực pháp lý.

Thủ tục rút gọn: Hiệu quả nhưng không phải cho mọi trường hợp

Các nội dung thảo luận tại Hội thảo cho thấy, thủ tục rút gọn là một công cụ hữu ích trong giải quyết tranh chấp thương mại, đặc biệt với các vụ việc có tình tiết rõ ràng, giá trị không lớn.

Tuy nhiên, khi áp dụng trong các chuỗi tranh chấp – nơi nhiều vụ việc có sự tương đồng nhưng vẫn tồn tại khác biệt – việc rút gọn quy trình có thể làm phát sinh rủi ro.

Các chuyên gia nhấn mạnh, thách thức lớn nhất là cân bằng giữa hai yếu tố:Tốc độ giải quyết; Tính công bằng và chính xác

Nếu quá trình tố tụng bị rút ngắn quá mức, các bên có thể không có đủ điều kiện trình bày và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Hội thảo cũng chỉ ra một số vấn đề cần lưu ý: Nguy cơ thiếu nhất quán trong các phán quyết khi giải quyết từng vụ việc trong chuỗi ; Hạn chế khi chỉ có một trọng tài viên giải quyết tranh chấp Khó khăn trong việc đạt được sự đồng thuận giữa các bên về áp dụng thủ tục rút gọn

Đặc biệt, pháp luật Việt Nam hiện chưa có quy định cụ thể về thủ tục rút gọn trong Luật Trọng tài thương mại, việc áp dụng chủ yếu dựa trên thỏa thuận của các bên theo quy tắc của VIAC.

Định hướng hoàn thiện và khuyến nghị cho doanh nghiệp

Từ kinh nghiệm quốc tế, các chuyên gia đề xuất cần xây dựng cơ chế linh hoạt hơn, kết hợp giữa thỏa thuận của các bên và quyền chủ động của tổ chức trọng tài trong việc quyết định áp dụng thủ tục rút gọn.

Đối với doanh nghiệp, việc áp dụng thủ tục này cần được tiếp cận theo hướng chiến lược: Không áp dụng một cách “cơ học”; Đánh giá cụ thể từng tranh chấp; Thiết kế điều khoản trọng tài linh hoạt; Đặc biệt, đối với các mô hình kinh doanh theo chuỗi, việc xây dựng cơ chế quản trị tranh chấp ngay từ đầu sẽ giúp giảm thiểu rủi ro và nâng cao hiệu quả xử lý.

Thúc đẩy phát triển hệ thống giải quyết tranh chấp hiện đại

Khép lại Hội thảo, nhiều ý kiến cho rằng cần sớm hoàn thiện khung pháp lý về thủ tục rút gọn trong trọng tài thương mại, đồng thời nâng cao năng lực của các chủ thể tham gia, từ tổ chức trọng tài đến luật sư và doanh nghiệp.

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng, việc xây dựng một cơ chế giải quyết tranh chấp nhanh chóng nhưng vẫn bảo đảm công bằng, minh bạch sẽ là yếu tố then chốt để củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư.

AMS 2026, với chủ đề xuyên suốt về “tranh chấp chuỗi”, không chỉ là diễn đàn học thuật mà còn là nơi kết nối giữa lý luận và thực tiễn, góp phần định hình xu hướng phát triển của trọng tài và hòa giải thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn tới.