Thứ trưởng Bộ KH&CN Bùi Hoàng Phương: Chủ động “kéo” nhà khoa học ra khỏi vùng an toàn

Nỗi lo “làm đúng quy trình nhưng vẫn có thể bị quy trách nhiệm”

Theo thông tin từ Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN), một nghịch lý đáng suy ngẫm đã được nêu ra: trong năm 2025, Bộ KH&CN là một trong những cơ quan xây dựng nhiều văn bản quy phạm pháp luật nhất nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, trao quyền và bảo vệ nhà khoa học. Tuy nhiên, trên thực tế, số lượng các đề tài, nhiệm vụ khoa học mang tính đột phá, chấp nhận rủi ro cao vẫn còn khiêm tốn.

Nhiều nhà khoa học chưa nắm hết các quy định mới; một bộ phận khác dù đã biết nhưng vẫn mang nặng tâm lý “sợ sai”, e ngại trách nhiệm pháp lý, tài chính, nên lựa chọn những đề tài an toàn, quen thuộc, dễ nghiệm thu. Điều này khiến không ít chính sách dù được thiết kế rất tiến bộ nhưng chưa thực sự đi vào cuộc sống.

Theo các chuyên gia, đây không đơn thuần là câu chuyện thiếu thông tin, mà là vấn đề tâm lý kéo dài nhiều năm, hình thành trong bối cảnh quản lý chặt chẽ, nặng về tiền kiểm trước đây. Khi nỗi lo “làm đúng quy trình nhưng vẫn có thể bị quy trách nhiệm” chưa được giải tỏa triệt để, sự dấn thân sáng tạo khó có thể bùng nổ.

Lý giải sâu hơn về khái niệm “vùng an toàn”, ông Hoàng Anh Tú, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ, cho rằng, trong hoạt động khoa học, rủi ro về mặt chuyên môn, công nghệ là điều tất yếu và cần được chấp nhận. Tuy nhiên, rủi ro về pháp lý, tài chính và trách nhiệm cá nhân phải được kiểm soát ở mức thấp nhất, thậm chí tiệm cận bằng không. “Khi nhà khoa học không yên tâm về hành lang pháp lý, họ sẽ có xu hướng chọn những đề tài mà ngay từ đầu đã hình dung được kết quả cuối cùng. Những nghiên cứu có tính đột phá, rủi ro cao, vốn là động lực của đổi mới sáng tạo, sẽ rất khó được lựa chọn”, ông Tú phân tích.

Thực tế cho thấy, dù Nhà nước đã có quy định về việc thu hút, trao quyền cho các tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng trong các đề án lớn, nhưng đến nay hầu như chưa có nhà khoa học nào chủ động tự ứng cử. Đáng chú ý, trong khi nhiều tổ chức nước ngoài nghiên cứu rất kỹ từng dự thảo luật, nghị định mới của Việt Nam để tận dụng cơ hội, thì không ít nhà khoa học trong nước lại khá “ngơ ngác” trước các quy định đã ban hành, thậm chí chưa cập nhật đầy đủ những quyền lợi và cơ chế bảo vệ mình đã được luật hóa.

Quản trị rủi ro: không đạt mục tiêu không đồng nghĩa với thất bại

Trước câu hỏi về giải pháp tháo gỡ “điểm nghẽn tâm lý” này trong năm 2026, đại diện Bộ KH&CN nhấn mạnh vai trò của hệ thống pháp luật mới, đặc biệt là Nghị định số 267/2025/NĐ-CP, quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo Nghị định này, kết quả nghiên cứu không đạt mục tiêu ban đầu vẫn được đánh giá khách quan trên cơ sở quy trình và nỗ lực khoa học, không mặc nhiên bị coi là thất bại. Các tổ chức chủ trì nhiệm vụ KH&CN được miễn trách nhiệm dân sự, hình sự nếu thực hiện đúng quy trình, đúng mục tiêu đã phê duyệt. Đây được xem là “tấm đệm pháp lý” quan trọng, giúp nhà khoa học yên tâm hơn khi chấp nhận rủi ro.

Tuy nhiên, lãnh đạo Bộ KH&CN thừa nhận: có luật thôi là chưa đủ. Vấn đề là phải làm cho nhà khoa học hiểu, tin và dám áp dụng. Để “kéo” nhà khoa học ra khỏi vùng an toàn, Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương cho biết, Bộ KH&CN xác định bốn nhóm giải pháp trọng tâm. Thứ nhất, minh bạch hóa toàn bộ quy trình. Bộ đã triển khai nền tảng quản lý nhiệm vụ KH&CN trên môi trường số, số hóa toàn trình từ khâu đăng ký, xét duyệt, triển khai đến nghiệm thu. Việc công khai, minh bạch giúp giảm thiểu tối đa các rủi ro phát sinh từ thủ tục, đồng thời tạo niềm tin cho nhà khoa học.

Thứ hai, quản trị rủi ro liên tục. Thay vì chỉ đánh giá ở thời điểm cuối, các tổ chức chủ trì nhiệm vụ được yêu cầu chủ động dự báo rủi ro ngay từ khi đề xuất đề tài, kèm theo phương án xử lý. Cơ quan quản lý không đứng ngoài, mà giám sát, hỗ trợ trong suốt quá trình triển khai để kịp thời “giảm chấn” khi rủi ro xuất hiện.

Thứ ba, thí điểm các mô hình rủi ro cao. Bộ KH&CN sẽ lựa chọn các nhiệm vụ thuộc chương trình công nghệ chiến lược, các chương trình KC, KX có độ rủi ro cao để làm điểm. Thông qua các mô hình thí điểm, nhà khoa học và viện, trường sẽ có hình dung rõ ràng hơn về những việc được làm, không được làm, qua đó mạnh dạn bước ra khỏi vùng an toàn.

Thứ tư, tăng cường truyền thông và tập huấn. Bộ tiếp tục tổ chức các lớp tập huấn, diễn giải cặn kẽ các quy định mới của luật và nghị định, nhằm thay đổi nhận thức của cộng đồng khoa học, từ “né rủi ro” sang “quản trị rủi ro”.

Nhìn nhận vấn đề ở góc độ tổng thể, lãnh đạo Bộ KH&CN cho rằng, nếu chỉ ban hành chính sách rồi chờ nhà khoa học tự thay đổi là chưa đủ. “Chờ đợi nhà khoa học tự bước ra khỏi vùng an toàn là rất khó”, Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương thẳng thắn nhận xét.

Hiện thực hóa tư duy này, Bộ KH&CN đang chuyển sang thế chủ động hoàn toàn. Bộ không chỉ hoàn thiện thể chế, mà trực tiếp tham gia vào quá trình hình thành và hiện thực hóa ý tưởng khoa học - công nghệ.

Một trong những hướng đi mới là chủ động đề xuất và triển khai cơ chế thử nghiệm thể chế (sandbox). Bộ làm việc trực tiếp với các địa phương, như tỉnh Điện Biên, và các doanh nghiệp công nghệ để áp dụng cơ chế thử nghiệm cho các công nghệ mới, dù thẩm quyền đã được phân cấp cho địa phương.

Bộ cũng thay đổi cách tiếp cận trong việc tìm kiếm ý tưởng khoa học. Thay vì chờ đợi hồ sơ đề tài nộp theo quy trình cứng nhắc, Bộ phối hợp với các đơn vị truyền thông, các cuộc thi công nghệ như AI Thực chiến của VTV để “săn” ý tưởng tiềm năng. Với những ý tưởng có giá trị, Bộ sẵn sàng tài trợ kinh phí, hỗ trợ hoàn thiện sản phẩm và thậm chí hỗ trợ thủ tục, hồ sơ thay cho nhà khoa học.

Công nghiệp bán dẫn: ưu đãi đặc biệt để tham gia chuỗi giá trị toàn cầu

Tại họp báo, Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương đặc biệt nhấn mạnh vai trò của công nghiệp bán dẫn, lĩnh vực được xác định là ngành ưu đãi đặc biệt trong chiến lược phát triển KH&CN quốc gia. Việc Viettel khởi công nhà máy sản xuất chip và kế hoạch vận hành nhà máy đóng gói, kiểm thử của FPT được đánh giá là những bước tiến chiến lược. Lãnh đạo Bộ KH&CN yêu cầu các đơn vị thuộc Bộ đồng hành sát sao với doanh nghiệp, tháo gỡ kịp thời các vướng mắc để đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu. Liên quan đến lĩnh vực này, ông Nguyễn Anh Tuấn, Trưởng phòng Quản lý chất lượng, Cục Công nghiệp công nghệ thông tin, đã giới thiệu Thông tư số 30/2025/TT-BKHCN, quy định tiêu chí nhập khẩu dây chuyền, máy móc, thiết bị đã qua sử dụng phục vụ sản xuất bán dẫn và nghiên cứu phát triển.

Điểm mới mang tính đột phá của Thông tư 30 là nới lỏng quy định về tuổi thiết bị. Cụ thể, máy móc phục vụ sản xuất bán dẫn được phép có tuổi tối đa 20 năm, thay vì 10 năm như trước đây. Đối với các viện nghiên cứu và trường đại học, thông tư không áp dụng các tiêu chí về hiệu suất, tiêu hao năng lượng và tuổi thiết bị, nhằm khuyến khích đầu tư hạ tầng đào tạo và nghiên cứu.

Bộ KH&CN cũng chuyển mạnh phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Doanh nghiệp tự khai, tự chịu trách nhiệm trước cơ quan hải quan; nếu vi phạm sẽ bị buộc tái xuất toàn bộ lô hàng và xử phạt theo quy định.

Mở rộng hệ sinh thái tên miền quốc gia “.vn”: nền tảng cho hiện diện số tin cậy

Một nội dung quan trọng khác tại họp báo là Thông tư số 48/2025/TT-BKHCN hướng dẫn quản lý và sử dụng tài nguyên Internet. Theo bà Trần Thị Thu Hiền, Phó Giám đốc Trung tâm Internet Việt Nam, Thông tư 48 được xây dựng trên cơ sở quán triệt các chủ trương lớn về chuyển đổi số, phát triển kinh tế tư nhân và cải cách thủ tục hành chính; đồng thời cụ thể hóa các quy định tại Nghị định 147/2024/NĐ-CP và Nghị định 115/2025/NĐ-CP.

Thông tư ban hành danh mục tên miền quốc gia “.vn” cấp 2 dùng chung theo địa giới hành chính, phù hợp với việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh từ 63 xuống còn 34 tỉnh, thành phố theo Nghị quyết số 202/2025/QH15. Theo bà Hiền, tên miền hành chính không chỉ là “địa chỉ” mà còn là cấu phần quan trọng trong nhận diện số của địa phương, phục vụ quản trị và cung cấp dịch vụ công.

Thông tư cũng định hướng các đuôi tên miền “.biz.vn” và “.id.vn” là chủ đạo để triển khai Chương trình hỗ trợ người dân, doanh nghiệp, hộ kinh doanh hiện diện trực tuyến tin cậy, an toàn giai đoạn 2026-2030.

Đặc biệt, nhiều đuôi tên miền mới được bổ sung nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế số và xã hội số, như: AP.VN cho phần mềm, ứng dụng, nền tảng số; AD.VN cho quảng bá, tiếp thị, sáng tạo nội dung và phát triển thương hiệu số; ON.VN cho thương mại điện tử, học tập trực tuyến và các hoạt động trực tuyến khác.

Thông tư 48 cũng thúc đẩy đăng ký trực tuyến toàn trình gắn với xác thực định danh điện tử, đơn giản hóa thủ tục hành chính theo tinh thần Nghị quyết 66/NQ-CP; đồng thời định hướng phát triển hạ tầng Internet thế hệ mới, trọng tâm là định tuyến an toàn bằng RPKI và chuyển đổi toàn diện sang IPv6/IPv6 Only giai đoạn 2026-2030.

Kết thúc họp báo, Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương khẳng định, cùng với việc hoàn thiện thể chế thông qua Thông tư 30 và Thông tư 48, ngành khoa học và công nghệ kỳ vọng tạo ra những đột phá thực chất trong năm 2026, góp phần thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 57-NQ/TW và thúc đẩy phát triển bền vững.

Thông điệp xuyên suốt được lãnh đạo Bộ KH&CN gửi đi là rõ ràng: Bộ sẽ không chờ đợi nhà khoa học hay doanh nghiệp đề xuất, mà chủ động tìm kiếm, kết nối và “kéo” họ ra khỏi vùng an toàn. Chỉ khi tư duy an toàn và e ngại được phá bỏ, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo mới thực sự trở thành động lực then chốt cho phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.