Thu hút nhà đầu tư chiến lược để phát triển dự án cảng biển và công nghiệp tàu thủy
Chiều 13/11, góp ý tại tổ về dự án Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi), Đại biểu Quốc hội Lê Nữ Thùy Dương (Đoàn TP Đồng Nai), Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính tán thành sự cần thiết ban hành Bộ luật nhằm thể chế hóa Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, trong đó xác định hoàn thiện thể chế là đột phá chiến lược; phát triển kinh tế hàng hải trở thành trụ cột quan trọng của kinh tế biển, tạo tiền đề để Việt Nam vươn lên trở thành cường quốc hàng hải.
Gắn ưu đãi chuyển đổi xanh với tiêu chí rõ ràng
Đại biểu cho biết, Nghị quyết số 20-NQ/TW yêu cầu hoàn thiện hệ thống cảng biển theo hướng xanh, thông minh, hiện đại; đầu tư hạ tầng điện ven biển, tiếp nhận nhiên liệu sạch đồng thời dự thảo Bộ luật đã xác định danh mục dự án, nhiệm vụ chuyển đổi xanh và gắn với nhiều ưu đãi về đất đai, thuế, phí.
Theo đại biểu, để định hướng này được triển khai thống nhất, các ưu đãi về chuyển đổi xanh cần được gắn với tiêu chí rõ ràng. Các ưu đãi chỉ có thể triển khai thống nhất khi có tiêu chí nhận diện rõ ràng (cảng xanh, tàu xanh, dự án chuyển đổi xanh), có cơ quan xác nhận và phương thức đánh giá kết quả giảm phát thải; nếu thiếu, sẽ khó phân định đối tượng được hưởng ưu đãi.
Do đó, đại biểu đề nghị chỉnh lý quy định theo hướng Chính phủ quy định chi tiết yêu cầu, lộ trình thực hiện chuyển đổi năng lượng xanh, giảm phát thải khí nhà kính trong hoạt động hàng hải và đường thủy nội địa; tiêu chí cảng xanh, cảng thông minh, tàu xanh, tàu công nghệ xanh, dự án chuyển đổi xanh; cơ quan xác nhận và phương thức đánh giá kết quả giảm phát thải làm căn cứ hưởng ưu đãi, hỗ trợ.
Về phạm vi ưu đãi đối với tàu thuyền hiện hữu chuyển đổi xanh, đại biểu cho biết dự thảo quy định miễn phí đăng ký, lệ phí trước bạ khi đăng ký lần đầu và miễn phí trọng tải trong thời hạn 05 năm đối với tàu biển, tàu sông sử dụng điện, nhiên liệu thay thế, năng lượng tái tạo. Với cách quy định này, ưu đãi chủ yếu hướng tới tàu đóng mới, trong khi dự thảo đã xác định việc hoán cải, nâng cấp tàu thuyền là dự án chuyển đổi xanh.
Theo đại biểu, đội tàu và hạ tầng hiện hữu chiếm tỷ trọng lớn; việc mở rộng ưu đãi cho trường hợp hoán cải, nâng cấp tàu thuyền đang hoạt động để chuyển sang sử dụng điện, nhiên liệu thay thế hoặc công nghệ giảm phát thải sẽ tạo động lực chuyển đổi xanh đối với phần lớn đội tàu hiện có, bảo đảm sự thống nhất giữa các quy định và phù hợp với lộ trình chuyển đổi của dự thảo. Đại biểu đề nghị bổ sung trường hợp tàu thuyền hoán cải, nâng cấp để sử dụng điện, nhiên liệu thay thế, năng lượng tái tạo hoặc công nghệ giảm phát thải được miễn phí trọng tải trong thời hạn tương ứng kể từ ngày hoàn thành hoán cải.
Bổ sung cơ chế chấm điểm lựa chọn nhà đầu tư
Đại biểu Quốc hội Lê Nữ Thuỳ Dương tán thành chủ trương thu hút nhà đầu tư chiến lược đối với các dự án bến cảng biển, cảng thủy nội địa đầu mối, khu liên hợp công nghiệp tàu thủy, cảng cạn và trung tâm logistics có quy mô lớn. Tuy nhiên, dự thảo quy định việc lựa chọn nhà đầu tư đối với các dự án này được thực hiện thông qua đấu thầu theo quy định của pháp luật về đấu thầu.
Theo đại biểu, các dự án này có quy mô vốn lớn, yêu cầu cao về công nghệ, quản trị, kinh nghiệm khai thác và khả năng kết nối mạng lưới vận tải, logistics quốc tế. “Nếu lựa chọn chủ yếu dựa trên các tiêu chí về giá, Nhà nước có thể không chọn được nhà đầu tư có năng lực dài hạn để phát triển và khai thác hiệu quả các cảng cửa ngõ và trung tâm trung chuyển quốc tế theo yêu cầu của Nghị quyết số 20-NQ/TW”, đại biểu phân tích.
Đại biểu cho biết, pháp luật hiện hành không đặt ra yêu cầu đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư đối với các dự án này và dự án đầu tư phát triển cảng biển, cảng thủy nội địa thuộc Danh mục ngành, nghề đặc biệt ưu đãi đầu tư. Bên cạnh đó, việc rút gọn quy trình và cắt giảm thủ tục hành chính là chủ trương lớn của Đảng và Chính phủ nhằm tháo gỡ nút thắt, giải phóng nguồn lực cho phát triển. Với các dự án hạ tầng cảng có chu kỳ đầu tư dài hạn, việc chậm trễ có thể bỏ lỡ các cơ hội cạnh tranh phát triển ngành hàng hải.
Do đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung hình thức chấm điểm lựa chọn nhà đầu tư đối với dự án không sử dụng vốn ngân sách nhà nước, theo hướng: trường hợp chỉ có một nhà đầu tư quan tâm nộp hồ sơ đề xuất dự án hợp lệ thì thực hiện chấp thuận nhà đầu tư; trường hợp có từ hai nhà đầu tư quan tâm trở lên cùng nộp hồ sơ đề xuất dự án trong thời hạn hợp lệ thì thực hiện chấm điểm lựa chọn nhà đầu tư, với tiêu chí chấm điểm do Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ban hành phù hợp với tình hình thực tế, định hướng phát triển kinh tế - xã hội của địa phương và hội đồng xét duyệt bảo đảm công khai, công bằng.
Theo đại biểu, cách tiếp cận này phù hợp với định hướng thu hút đầu tư có chọn lọc trong lĩnh vực công nghiệp hàng hải tại Kế hoạch ban hành kèm theo Quyết định số 2089/QĐ-TTg và phù hợp với chủ trương “phát triển mạnh các doanh nghiệp biển giữ vai trò dẫn dắt, hình thành các tập đoàn, doanh nghiệp nhà nước và tư nhân quy mô lớn, có năng lực cạnh tranh quốc tế” mà Nghị quyết số 20-NQ/TW đã xác định.
Bảo đảm thống nhất trong áp dụng pháp luật về thuế
Theo đại biểu, dự thảo Bộ luật quy định trường hợp có quy định khác nhau về thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp thì áp dụng Bộ luật này. Trong khi đó, Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp quy định trường hợp luật khác có quy định về ưu đãi thuế thu nhập doanh thì thực hiện theo Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp (trừ Luật Thủ đô và các nghị quyết đặc thù của Quốc hội).
“Việc cả hai luật cùng đặt ra quy định ưu tiên áp dụng dẫn tới khả năng xung đột pháp luật và có thể gây lúng túng trong việc áp dụng”, đại biểu phân tích. Do đó, đại biểu đề nghị rà soát quy định ưu tiên áp dụng về thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp trong mối quan hệ với Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp; đồng thời bổ sung nội dung sửa đổi tương ứng của Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp để bảo đảm tính thống nhất.
Cho phép gia hạn có điều kiện thời hạn hoạt động của bến cảng biển
Về thời hạn hoạt động của dự án thành phần, đại biểu cho biết dự thảo cho phép xác định riêng thời hạn hoạt động của từng dự án thành phần đối với dự án bến cảng biển được phân kỳ đầu tư. Quy định này nhằm xử lý đặc thù của các dự án bến cảng quy mô lớn, nhưng chưa làm rõ mối quan hệ giữa thời hạn của từng dự án thành phần với thời hạn của dự án tổng thể. Để bảo đảm thống nhất với pháp luật về đầu tư và tránh vướng mắc khi triển khai, đại biểu đề nghị giao Chính phủ quy định chi tiết nội dung này.
Dự thảo cũng quy định khi hết thời hạn hoạt động thì dự án chấm dứt hoạt động và không được gia hạn. Theo đại biểu, pháp luật về đầu tư hiện hành quy định khi hết thời hạn hoạt động của dự án mà nhà đầu tư có nhu cầu tiếp tục thực hiện và đáp ứng điều kiện theo quy định thì được xem xét gia hạn. Bến cảng biển có chu kỳ đầu tư dài, đòi hỏi liên tục nâng cấp thiết bị, nạo vét, mở rộng để đáp ứng cỡ tàu ngày càng lớn.
Đại biểu cho rằng, cơ chế cho phép gia hạn có điều kiện giúp chia sẻ gánh nặng với chủ đầu tư trong việc duy trì, nâng cấp cảng và bảo đảm khả năng thu hồi vốn; Nhà nước vẫn kiểm soát được thông qua điều kiện gia hạn cho chủ đầu tư. Do đó, đại biểu đề nghị chỉnh lý theo hướng các dự án khi hết thời hạn hoạt động mà nhà đầu tư có nhu cầu tiếp tục thực hiện và đáp ứng điều kiện theo quy định của Chính phủ thì được xem xét gia hạn.
Luật hóa nội dung chính của quy hoạch chi tiết
Theo đại biểu, dự thảo Bộ luật mới liệt kê tên các quy hoạch chi tiết, chưa quy định nội dung chính. “Quy hoạch chi tiết ngành hàng hải là những quy hoạch quyết định trực tiếp quỹ đất, mặt nước dành cho cảng, bến và luồng, có ảnh hưởng lâu dài đến quyền, lợi ích của nhà đầu tư và địa phương”, đại biểu nhấn mạnh. Luật Quy hoạch xác định pháp luật chuyên ngành quy định nội dung quy hoạch chi tiết ngành, nên Bộ luật cần quy định với vai trò là pháp luật chuyên ngành, để bảo đảm những vấn đề có tính nguyên tắc, ổn định được luật quy định.
Đại biểu dẫn chứng, Nghị quyết số 20-NQ/TW xác định Quy hoạch không gian biển quốc gia có tính ràng buộc đối với toàn bộ hệ thống quy hoạch ngành, vùng và địa phương ven biển; là căn cứ để phân bổ nguồn lực, giao, cho thuê không gian biển. Do phần lớn kết cấu hạ tầng hàng hải nằm trên không gian biển, nên quy hoạch chi tiết kết cấu hạ tầng hàng hải cần được xác lập rõ yêu cầu phù hợp với Quy hoạch không gian biển quốc gia trong Bộ luật.
Đại biểu đề nghị bổ sung các nội dung chính của các quy hoạch chi tiết (Quy hoạch chi tiết kết cấu hạ tầng hàng hải, Quy hoạch chi tiết kết cấu hạ tầng đường thủy nội địa, Quy hoạch phát triển hệ thống cảng cạn), như: phạm vi, ranh giới vùng đất, vùng nước; quy mô, chức năng của cảng, bến, luồng; kết nối với các phương thức vận tải khác; nhu cầu sử dụng đất, mặt nước và giải pháp bảo vệ môi trường; yêu cầu bảo đảm phù hợp với Quy hoạch không gian biển quốc gia; đồng thời dẫn chiếu pháp luật về quy hoạch đối với trình tự lập, thẩm định, phê duyệt để bảo đảm thống nhất, đồng bộ.
Tăng cường phân cấp, phân quyền cho địa phương
Về việc lấy ý kiến Bộ quản lý chuyên ngành đối với dự án thuộc thẩm quyền cấp tỉnh, đại biểu cho biết dự thảo quy định dự án thuộc thẩm quyền chấp thuận chủ trương đầu tư của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phải lấy ý kiến bằng văn bản của Bộ quản lý chuyên ngành.
“Tôi cho rằng, dự thảo đã phân cấp cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong quản lý đường thủy nội địa; quy hoạch kết cấu hạ tầng đường thủy nội địa, cảng cạn đã được tích hợp vào quy hoạch cấp tỉnh, nên việc yêu cầu mọi dự án thuộc thẩm quyền cấp tỉnh đều lấy ý kiến Bộ quản lý chuyên ngành chưa thật phù hợp với tinh thần phân cấp, phân quyền và chưa đáp ứng được yêu cầu cắt giảm và đơn giản hóa thủ tục hành chính, phát sinh thêm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp”, đại biểu nêu quan điểm.
Đại biểu đề nghị quy định lấy ý kiến bằng văn bản của Bộ quản lý chuyên ngành trong trường hợp cần bảo đảm sự phù hợp với quy hoạch, tính kết nối hệ thống hoặc yêu cầu quản lý chuyên ngành vượt phạm vi địa phương; đối với dự án thuộc kết cấu hạ tầng đã phân cấp cho địa phương quản lý, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định và chịu trách nhiệm theo thẩm quyền.
Cơ chế cụ thể để khuyến khích đầu tư kết cấu hạ tầng công cộng
Theo đại biểu, dự thảo khuyến khích tổ chức, cá nhân tự nguyện bỏ kinh phí đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng công cộng và bàn giao cho Nhà nước, việc bàn giao không làm phát sinh nghĩa vụ hoàn trả kinh phí. “Để thực sự huy động được nguồn lực ngoài ngân sách theo tinh thần Nghị quyết số 20-NQ/TW về đa dạng hóa các hình thức huy động vốn, việc ‘khuyến khích’ cần đi kèm cơ chế, chính sách cụ thể để bảo đảm tính khả thi”, đại biểu nhấn mạnh.
Đại biểu phân tích, quy định dự thảo chưa có cơ chế hỗ trợ, ưu đãi, chưa bảo đảm hài hòa quyền lợi của nhà đầu tư. Do vậy, đại biểu đề nghị bổ sung quy định giao Chính phủ quy định cơ chế, chính sách hỗ trợ, khuyến khích phù hợp để bảo đảm quyền lợi của chủ đầu tư xây dựng và trình tự tiếp nhận, quản lý tài sản được bàn giao.
Mở rộng phạm vi công trình năng lượng tái tạo trên biển
Theo đại biểu, dự thảo Bộ luật xác định công trình năng lượng tái tạo trên biển bao gồm điện gió, điện sóng, điện thủy triều. Trong khi đó, pháp luật về điện lực sử dụng khái niệm “năng lượng tái tạo, năng lượng mới” với phạm vi rộng hơn, bao gồm cả các nguồn như năng lượng mặt trời, hải lưu. Các mô hình điện mặt trời nổi trên biển, hoặc kết hợp điện gió với điện mặt trời nổi, đang là xu hướng phát triển của lĩnh vực năng lượng. Nghị quyết số 20-NQ/TW cũng đã nêu rõ yêu cầu hoàn thiện quy hoạch, cơ chế, chính sách phát triển điện gió ngoài khơi, điện mặt trời trên biển và các loại hình năng lượng khác.
Bên cạnh đó, khái niệm chưa gắn với cơ chế giao khu vực biển theo pháp luật về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo, dễ dẫn đến cách hiểu rằng chỉ cần thực hiện thủ tục chuyên ngành hàng hải là đủ để triển khai công trình. Đại biểu đề nghị rà soát, mở rộng phạm vi khái niệm cho thống nhất với pháp luật về điện lực; đồng thời làm rõ công trình được xây dựng, lắp đặt trên cơ sở được cơ quan nhà nước có thẩm quyền giao khu vực biển hoặc cho phép sử dụng biển theo quy định của pháp luật.
Bên cạnh đó, đại biểu cho biết dự thảo xác định việc kiểm định, chứng nhận chỉ bao gồm an toàn kỹ thuật, không thay thế thủ tục theo pháp luật về bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, dự thảo vẫn quy định chủ công trình có trách nhiệm duy trì tình trạng “phòng ngừa ô nhiễm môi trường” giữa hai kỳ đăng kiểm. “Quy định này chưa thống nhất, có thể dẫn đến chồng chéo với pháp luật về bảo vệ môi trường và phát sinh thủ tục hành chính, chi phí tuân thủ không cần thiết”, đại biểu đề nghị chỉnh lý thống nhất.