Thổi hồn cho những con rối

Trên sân khấu múa rối nước, những con rối gỗ tái hiện hình ảnh chú Tễu, vợ chồng lão nông cấy lúa, đánh cáo, đàn vịt tung tăng bơi lội... đầy sống động và cảm xúc, khiến người xem trầm trồ, thích thú. Đứng sau tấm mành, các nghệ sĩ đang dầm mình trong nước, say sưa thổi xúc cảm vào con rối qua từng thao tác với cây sào, thừng vọt, dây rối. Có trực tiếp chứng kiến các nghệ sĩ biểu diễn mới cảm nhận được hết niềm đam mê và tình yêu họ dành cho bộ môn nghệ thuật truyền thống độc đáo này.

Các nghệ sĩ, diễn viên Đoàn nghệ thuật Múa rối hải Phòng điều khiển con rối nước Ảnh: Đỗ Thu

Múa rối nước là loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian truyền thống độc đáo, một sáng tạo đặc biệt của người Việt với hình ảnh đặc trưng là thuỷ đình mang kiến trúc tượng trưng cho mái đình của làng quê Việt, hai bên trang trí cờ, lọng, cổng hàng mã... Diễn viên trên sân khấu là những con rối bằng gỗ được đục cốt, đẽo các đường nét cách điệu, đánh bóng và trang trí với nhiều màu sơn khác nhau nhằm tôn thêm tính cách nhân vật. Người biểu diễn lội dưới nước, dùng cây sào và dây điều khiến con rối sau tấm mành tạo nên không gian vừa huyền bí vừa gần gũi với người xem. Tài nghệ của những người biểu diễn làm nên sức hấp dẫn của mỗi trò rối. Có thể nói, những người điều khiển con rối chính là linh hồn của bộ môn nghệ thuật độc đáo này.

Nói về nghề của mình, NSƯT Kim Liên, Đoàn nghệ thuật Múa rối Hải Phòng cho rằng, nếu đã làm rối nước thì phải chấp nhận những khó khăn tất yếu của bộ môn nghệ thuật này. Vì sử dụng mặt nước làm sân khấu nên yêu cầu đầu tiên với các nghệ sĩ rối nước là phải có sức khoẻ, chịu được ngâm mình trong nước suốt buổi diễn, bất kể trời nóng hay lạnh. Nhớ lại những năm 1990, 1991, khi Đoàn mới triển khai tập luyện và biểu diễn múa rối nước, các nghệ sĩ chưa được trang bị quần áo chống nước trong khi nhiệt độ ngoài trời là 8,9 độ C. Có lẽ, chỉ có tình yêu nghề mới giúp các nghệ sĩ có thể biểu diễn liên tục 7, 8 giờ đồng hồ dưới nước trong điều kiện thời tiết như vậy. Khi bắt đầu làm quen với múa rối nước, các nghệ sĩ phải học cách giữ cân bằng con rối dưới tác động của sức nước. Để nắm được kỹ thuật này, các nghệ sĩ sẽ phải học ít nhất là 2 tháng với cường độ luyện tập lên tới 7, 8 giờ/ngày. Sau khi giữ được con rối thăng bằng, đến quá trình luyện tập cho thành thục với các động tác đẩy cây sào, giật dây, điều khiển các bộ phận đầu, tay chân, mình rối cử động theo điệu nhạc. Từ những kỹ thuật cơ bản, mỗi người nghệ sĩ bằng sự sáng tạo và tinh tế, độ lành nghề của mình, còn sáng tạo ra những cách điều khiển rối của riêng mình.

Lao động trong nghệ thuật múa rối nước, theo nghệ sĩ Kim Liên, là lao động tập thể, yêu cầu sự phối hợp ăn ý giữa các nghệ sĩ. Một con rối thường do 2, 3 người cùng điều khiển, thậm chí trong tiết mục múa tiên, đòi hỏi đến 10 nghệ sĩ biểu diễn chung. Ngoài ra, các nghệ sĩ điều khiển rối còn phải phối hợp ăn ý với các nhạc công, người thuyết minh, dẫn chuyện để tạo nên những câu chuyện, tích trò rôm rả. Hiện nay, ngoài các yếu tố âm nhạc, tạo hình và chuyển động của con rối, ở nhiều trò rối như múa rồng, múa tứ linh… các nghệ sĩ còn sử dụng kết hợp cả pháo bông tạo nên sân khấu lung linh, huyền ảo, mang tới cho người xem những tiết mục đặc sắc.

Như Vân