Thay đổi văn hóa ứng xử với dữ liệu của người Việt: Từ thói quen vô thức đến chuẩn mực văn minh số

Từ quyền riêng tư đến quyền độc lập được pháp luật ghi nhận, bảo hộ

Ở Việt Nam, chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực, từ quản lý nhà nước, sản xuất, kinh doanh đến đời sống thường nhật. Tuy nhiên, song hành với những cơ hội to lớn là những thách thức không nhỏ về văn hóa ứng xử với dữ liệu: từ việc chia sẻ thông tin cá nhân một cách dễ dãi, mua bán dữ liệu trái phép, cho tới thói quen “đồng ý cho xong” khi sử dụng các nền tảng số.

Đầu năm 2025, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an phối hợp với các đơn vị nghiệp vụ, Công an Thành phố Huế đã triệt phá đường dây mua bán gần 56 triệu thông tin dữ liệu cá nhân của cán bộ, công chức, viên chức, người lao động và công dân ở nhiều tỉnh, thành trên cả nước. Đây chỉ là một trong nhiều vụ án mua bán dữ liệu cá nhân được phát hiện trong thời gian qua.

Theo Bộ Công an, tình hình mua bán dữ liệu, thông tin cá nhân hiện nay ở trên mạng diễn ra rầm rộ, công khai, thậm chí có sự bắt tay, móc ngoặc giữa một số nhân viên đang quản lý data khách hàng của các nhà mạng viễn thông, công ty tài chính, bất động sản... để đưa thông tin cá nhân ra ngoài. Và chỉ cần vài thao tác đơn giản trên mạng xã hội hay các diễn đàn “ngầm”, có thể dễ dàng mua bán thông tin cá nhân với mức giá rẻ bất ngờ. Từ họ tên, số điện thoại, địa chỉ, căn cước công dân, đến thông tin tài khoản ngân hàng... tất cả đều trở thành “món hàng” được rao bán công khai trên mạng.

Theo thống kê của Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, cho thấy chỉ trong 6 tháng đầu năm 2025, lực lượng chức năng đã phát hiện và xử lý 56 vụ việc liên quan đến mua bán trái phép dữ liệu cá nhân, với quy mô hơn 110 triệu bản ghi dữ liệu bị thu thập và giao dịch trái phép. Tình trạng này xuất phát từ nhu cầu thu thập dữ liệu cá nhân để phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh là có thật. Lợi dụng điều đó, nhiều tổ chức, cá nhân đã tiến hành thu thập trái phép dữ liệu để sử dụng cho mục đích riêng.

Trong đời sống thường ngày, không ít người vẫn coi dữ liệu cá nhân là những mảnh thông tin rời rạc, vô hại: một số điện thoại, một địa chỉ, một bức ảnh, một thói quen tiêu dùng. Chính cách nhìn này khiến việc chia sẻ dữ liệu diễn ra tùy tiện, thiếu cân nhắc và không lường trước hệ quả. Nhưng thực tế cho thấy, dữ liệu cá nhân ngày nay không chỉ phản ánh danh tính, mà còn có khả năng dự đoán hành vi, tác động lựa chọn, thậm chí thao túng quyết định của con người. Việc lộ lọt dữ liệu có thể dẫn đến lừa đảo tài chính, xâm phạm đời sống riêng tư, tổn hại danh dự, thậm chí đe dọa an toàn cá nhân.

Ở góc độ pháp luật, với mục tiêu xây dựng môi trường số an toàn, minh bạch, tin cậy, phù hợp thông lệ quốc tế; bảo vệ quyền con người trong kỷ nguyên số; nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm công nghệ cao, pháp luật về dữ liệu đã được định hình với hai đạo luật: Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 (có hiệu lực từ 01/01/2026) và Luật Dữ liệu 2024 (có hiệu lực từ 01/07/2025), tạo khung pháp lý toàn diện về dữ liệu, từ dữ liệu cá nhân đến dữ liệu mở, quản lý Nhà nước, với các quy định chặt chẽ về thu thập, sử dụng, chuyển giao và xử lý vi phạm, nhằm bảo đảm an toàn thông tin và phát triển kinh tế số.

Ngay trước thời điểm Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân chính thức có hiệu lực, ngày 31/12/2025, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia đã tổ chức Tọa đàm “Bảo vệ dữ liệu cá nhân - quyền và trách nhiệm”. Phát biểu tại chương trình, Đại tá Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an nhấn mạnh, quyền được bảo vệ dữ liệu cá nhân nếu như trước đây được hiểu là một phần của quyền riêng tư thì nay đã trở thành một quyền độc lập, được pháp luật ghi nhận và bảo hộ. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân là bước đi thể hiện cam kết mạnh mẽ của Nhà nước trong xây dựng một môi trường số an toàn, bảo đảm quyền con người trên không gian mạng,

Xây dựng chuẩn mực văn hóa ứng xử với dữ liệu

Trong thực tế, nhiều hành vi xâm phạm dữ liệu không xuất phát từ ý đồ xấu, mà từ thói quen đã bị “bình thường hóa”: chia sẻ ảnh người khác lên mạng mà không xin phép; phát tán thông tin cá nhân trong các nhóm chat; mua bán danh sách khách hàng như một “nguồn hàng” phổ biến; hay thu thập dữ liệu vượt quá nhu cầu thực tế.

Chính vì thế, bên cạnh pháp luật cần thay đổi văn hóa ứng xử với dữ liệu. Luật pháp có thể quy định điều gì được phép hay không được phép, nhưng văn hóa mới là yếu tố định hình hành vi bền vững. Văn hóa ứng xử với dữ liệu, vì thế, cần được hình thành như một hệ chuẩn mực xã hội, nơi mỗi cá nhân tự ý thức điều gì là đúng hay sai, nên hay không nên trong việc sử dụng dữ liệu.

Muốn thay đổi văn hóa ứng xử với dữ liệu trước hết phải bắt đầu từ thay đổi nhận thức xã hội: dữ liệu không phải là “thứ cho không”, mà là tài sản số gắn với quyền con người, với quyền được bảo vệ đời sống riêng tư, quyền được an toàn và quyền được tôn trọng; chỉ thu thập dữ liệu khi thật sự cần thiết; minh bạch về mục đích sử dụng; và sẵn sàng chịu trách nhiệm khi làm sai.

Cũng tại Tọa đàm “Bảo vệ dữ liệu cá nhân - quyền và trách nhiệm”, chia sẻ về hành vi chấp nhận chia sẻ quyền riêng tư của người Việt hiện nay, ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chính sách và phát triển truyền thông đánh giá, còn tồn tại khoảng cách lớn giữa quy định pháp luật và hành vi thực tế của người dùng trong bảo vệ quyền riêng tư. Phần lớn người dùng chấp nhận điều khoản sử dụng một cách nhanh chóng, mang tính hình thức; ít người thực sự đọc, hiểu và cân nhắc những hệ quả về quyền riêng tư đi kèm với sự thuận tiện của dịch vụ số.

Thay đổi văn hóa ứng xử với dữ liệu của người Việt, không chỉ bằng công nghệ hay chế tài pháp luật, mà bằng một quá trình nâng cấp nhận thức, chuẩn mực và hành vi xã hội trong kỷ nguyên số. Khi mỗi cú nhấp “đồng ý” được hiểu là một hành vi pháp lý có hệ quả, người dùng sẽ cẩn trọng hơn. Và khi xã hội nhìn dữ liệu như một giá trị cần được bảo vệ, việc xâm phạm dữ liệu sẽ không còn bị coi là “chuyện nhỏ”.

Quá trình nâng cấp nhận thức, chuẩn mực và hành vi xã hội để thay đổi văn hóa ứng xử với dữ liệu có thể từ việc đưa nội dung về quyền riêng tư, an toàn dữ liệu, ứng xử văn minh trên không gian mạng vào nhà trường không chỉ giúp học sinh tự bảo vệ mình, mà còn hình thành thế hệ công dân số có trách nhiệm. Những kỹ năng kiểm soát quyền truy cập ứng dụng, nhận diện nguy cơ lừa đảo, hiểu điều khoản sử dụng tưởng như rất nhỏ lại là “lá chắn” quan trọng trước rủi ro dữ liệu.

Bên cạnh trường học, các chương trình nâng cao nhận thức cộng đồng cũng cần hướng tới những nhóm dễ bị tổn thương trên không gian số: người cao tuổi, lao động tự do, người ở vùng sâu, vùng xa. Chuyển đổi số chỉ thực sự bền vững khi không ai bị bỏ lại phía sau, kể cả trong việc bảo vệ dữ liệu cá nhân…

Cơ quan nhà nước và doanh nghiệp phải là những chủ thể nêu gương thay đổi

Thay đổi văn hóa ứng xử với dữ liệu không thể chỉ đặt lên vai người dân. Cơ quan nhà nước và doanh nghiệp phải là những chủ thể nêu gương, dẫn dắt và kiến tạo. Đối với cơ quan nhà nước, dữ liệu được thu thập để phục vụ quản lý và cung cấp dịch vụ công, không phải để gây phiền hà hay lạm dụng. Việc thu thập phải đúng mục đích, sử dụng đúng phạm vi, bảo đảm an toàn và minh bạch. Khi người dân tin rằng dữ liệu của họ được bảo vệ và sử dụng vì lợi ích chung, họ sẽ sẵn sàng hợp tác hơn với chính quyền số.

Đối với doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp công nghệ, quảng cáo, thương mại điện tử, thách thức lớn nhất là chuyển từ tư duy khai thác dữ liệu tối đa sang khai thác dữ liệu có trách nhiệm. Minh bạch chính sách dữ liệu, tôn trọng quyền từ chối và quyền rút lại dữ liệu của người dùng không làm giảm giá trị kinh doanh, mà ngược lại, tạo dựng uy tín và niềm tin dài hạn.

Trong quá trình này, báo chí và truyền thông giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Không chỉ phản ánh các vụ việc vi phạm dữ liệu, báo chí cần giải thích chính sách, làm rõ quyền và nghĩa vụ của người dân, doanh nghiệp; đồng thời tạo diễn đàn xã hội về quyền riêng tư, đạo đức AI, công bằng dữ liệu. Cách kể chuyện về dữ liệu cũng cần thay đổi: từ giật gân sang phân tích, từ đổ lỗi sang tìm giải pháp, từ phản ánh đơn lẻ sang theo dõi thực thi chính sách. Khi báo chí góp phần hình thành nhận thức đúng đắn, xã hội sẽ dần xuất hiện một thế hệ công dân dữ liệu, biết quyền của mình, hiểu trách nhiệm của mình và tôn trọng quyền của người khác.

Tuy nhiên, điều quan trọng không kém là thực thi pháp luật nghiêm minh và nhất quán. Khi những vi phạm dữ liệu bị xử lý công khai, minh bạch, xã hội sẽ dần hình thành nhận thức rằng dữ liệu là lĩnh vực không thể “làm liều”, không thể đứng ngoài pháp luật.

Tựu trung lại, thay đổi văn hóa ứng xử với dữ liệu của người Việt chính là một bước tiến của văn minh, nhưng không phải là câu chuyện một sớm một chiều. Đó là quá trình dài hơi, đòi hỏi sự đồng hành của Nhà nước, doanh nghiệp, trường học, truyền thông và mỗi công dân. Trong kỷ nguyên số, một xã hội biết tôn trọng dữ liệu cũng là xã hội biết tôn trọng con người. Và khi văn hóa dữ liệu được đặt đúng vị trí, chuyển đổi số sẽ không chỉ nhanh hơn, mà còn an toàn hơn, nhân văn hơn và bền vững hơn.