Thành phố Hải Phòng được thành lập năm nào ?

Từ những căn cứ khoa học chưa thống nhất

Từ trước tới nay, Hải Phòng là một trong 3 thành phố lớn của nước ta (Hà Nội, Sài Gòn (nay là TP Hồ Chí Minh) và Hải Phòng). Nhiều tư liệu sử khẳng định thành phố Hải Phòng và Hà Nội được thành lập cùng ngày 19-7-1888 bằng Sắc lệnh do Harmand (Hacmăng), Tổng thống Pháp ký. Nhưng hiện nay, một số nhà sử học, các nhà nghiên cứu quan tâm đến Hải Phòng đưa ra những ý kiến, căn cứ khoa học chưa thống nhất về ngày ra đời của thành phố Hải Phòng. Đó là:

1. Tháng 11-1866, vua Tự Đức quyết định cho lập Sở Thuế quan Nhu Viễn để thu thuế tại sông Cửa Cấm, đồng thời sau đó cho định lại thuế ở nơi này, vì cho rằng mức thu thuế ở đây hơi cao. Một số ý kiến xem đây như là quyết định thành lập Cảng và cũng được coi là ngày thành lập thành phố Hải Phòng của chế độ phong kiến Việt Nam. 

Chúng tôi cho rằng, từ thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 19, Hải Phòng tuy chưa là một đơn vị hành chính, nhưng khu vực tả ngạn sông Cấm có nhiều địa điểm đã là nơi thuyền bè tập trung giao lưu "họp chợ buôn bán tấp nập trên sông". Khoảng những năm 1689-1871, triều đình nhà Nguyễn với sự tham mưu của các quan cận thần Bùi Viện, Doãn Uẩn đã có chủ trương xây dựng tại đây một thương cảng kiêm quân cảng. Trước sự buôn bán phát triển ở đây, tháng 11-1866, nhà Nguyễn  cho đặt cơ quan thuế để thu thuế các thuyền buôn nước ngoài. Tháng 5/1867, lại đặt thêm 2 Ty quan thuế ở Trà Lý (Thái Bình) và Hải Phòng. Như vậy vào thời kỳ này, tại nơi đây đã hình thành việc trao đổi buôn bán với nước ngoài, trước khi bị Pháp xâm lấn. Đây là hoạt động ngoại giao - kinh tế dưới quyền điều hành của nhà Nguyễn, cũng là một hoạt động ban đầu nền móng của một thương cảng, nhưng chưa đủ cơ sở khoa học để xem đây là ngày thành lập Cảng – thành lập thành phố được.

2. Hoà ước Philastre 15-3-1874 được ký giữa thực dân Pháp và Triều đình Huế.

Điều 11: Vua nước Nam phải mở Cửa Thị Nại (Quy Nhơn), Cửa Ninh Hải (Hải Dương) cho người Pháp sang kinh doanh, buôn bán. 

Điều 12: Nước Pháp được quyền đặt lãnh sự tại các cửa biển và các thành thị đã mở cho người ngoại quốc vào buôn bán.

Căn cứ nội dung của Hoà ước, Pháp cử Philastre đến Hải Phòng giữ chức Lãnh sự (Consulat). Một số quan điểm cho rằng đây có thể xem là văn bản khai sinh thành phố Hải Phòng. Vì Hoà ước dẫn đến sự hình thành và ra đời Cảng Hải Phòng nên ngày thành lập Cảng cũng có thể xem là ngày thành lập thành phố Hải Phòng 15-3-1874.

Chúng ta biết rằng, Hũa ước Giỏp Tuất 1874 do triều đỡnh Huế ký với Phỏp cho phộp tàu buụn Phỏp được tự do đi lại trờn sụng Hồng tới Võn Nam (Trung Quốc) qua đường cảng Ninh Hải. Pháp cũng nhận thấy vai trò quan trọng của vùng đất Ninh Hải, nên đã tích cực chuẩn bị mọi mặt cho đầu tư xây dựng đô thị hoá dần vùng đất này khi cuộc xâm lược nước ta hoàn tất. Dựa vào điều khoản trên, Pháp đó dần dần biến Ninh Hải thành một căn cứ quân sự, làm bàn đạp tiến công xâm lược Bắc kỳ lần 2 (1882). Căn cứ quá trình "chiếm dần đất, lấn dần quyền" để "thiết lập dần cơ cấu tổ chức chính quyền" tại các nước thuộc địa của Pháp và căn cứ tiến trình lịch sử thời kỳ này, theo chúng tôi, nếu nói rằng việc thành lập cảng sẽ gắn liền với thành lập thành phố cảng Hải Phòng là chưa thuyết phục lắm.

Mặt khác, Hoà ước Philastre 15-3-1874, trong đó có một điều khoản quy định rằng chính quyền bản xứ phải nhượng bộ cho Pháp một mảnh đất nhỏ ở Cửa Cấm để đặt sở thuế quan và toà lãnh sự. Về nguyên tắc, lúc này Pháp chưa chiếm Bắc bộ nên mảnh đất nhượng địa này có quy chế tự trị, trực thuộc Thống đốc Pháp ở Nam kỳ; nếu chọn ngày thành lập thành phố Hải Phòng là ngày 15-3-1874 cũng chưa thật sự hợp lý.

3. Hiệp ước Harmand ngày 25-8-1883, có thể coi ngày 25-8-1883 là ngày thành lập thành phố Hải Phòng ?

Ngày 31-5-1883, Pháp đặt chức "Tổng uỷ viên của nước Cộng hoà Pháp tại Bắc kỳ" (Commisaire Géne'ral de la République Franỗaire) và cử Harmand sang giữ chức "Tổng uỷ viên". Hiệp ước Harmand được ký ngày 25-8-1883 giữa Pháp và Triều đình Huế. Trong hiệp ước có điều khoản ghi: Tách Ninh Hải (Hải Dương) ra khỏi tỉnh Hải Dương và thành lập tỉnh Hải Phòng (Province) là một đơn vị hành chính cấp tỉnh, vì vậy Hải Phòng là địa phương cấp tỉnh (Province). Đồng thời chia cắt Việt Nam làm 3 "kỳ", Trung - Bắc kỳ đặt dưới chế độ Bảo hộ của Pháp. Đặt chức Đại biện, đóng trụ sở tại Huế, để giám sát việc thi hành Hiệp ước 15/3/1874. Hiệp ước Pa-tơ-nốt (Patenôtre) 6-6-1884, do Toàn quyền Đông Dương Richaud  ký, buộc triều đình Huế phải nhượng chủ quyền cai trị sở hữu cho Pháp 2 thành phố lớn nhất Bắc kỳ là Hà Nội và Hải Phòng... là những cơ sở để nói rằng Pháp chưa hoàn toàn có quyền sở hữu vùng đất Hải Phòng để thành lập bộ máy hành chính cai trị tại đây. Vì vậy, coi ngày 25-8-1883 là ngày thành lập thành phố Hải Phòng cũng chưa thuận lắm.

4. Có quan điểm lại chọn ngày nhà Nguyễn thành lập Nha Hải Phòng 12-7-1887 làm ngày thành lập thành phố Hải Phòng. Liệu mốc thời gian này có sự nhầm lẫn nào không?

5. Một quan điểm khác chọn ngày 11-9-1887 là ngày thành lập thành phố Hải Phòng. Vì ngày 11-9-1887 Thống sứ Bắc kỳ ra Nghị định thành lập tỉnh Hải Phòng (Province de Haiphong) trên cơ sở đổi Nha Hải Phòng thành tỉnh Hải Phòng, cùng với việc cắt một số huyện, xã vào tỉnh mới là văn bản pháp lý ghi nhận việc thành lập một đơn vị hành chính ở Hải Phòng, với quy mô địa danh, ranh giới cụ thể, nên ngày 11-9-1887 được xác định là ngày thành lập thành phố Hải Phòng.

Trong quá trình “lấn dần đất, chiếm dần quyền” của Pháp đối với chính phủ Nam Triều, trước khi thiết lập chính thức “bộ máy chính quyền” giúp việc cai trị, Pháp đã cho thiết lập Cơ quan canh phòng bờ biển tại nhiều cửa biển trong nước ta gọi là Nha Hải Phòng (Nha hải phòng (Hải Phòng), Nha hải phòng (Nghệ An), Nha hải phòng (Đà Nẵng)....). Khi đơn vị hành chính cấp tỉnh của Hải Phòng được thành lập, được Pháp gọi là “Province de Haiphong” (tỉnh, tỉnh nhỏ...), nó chưa được là “Ville”: thành phố hạng nhỏ, hay là “Municipalité” thành phố lớn. Do vậy, đây chưa phải là quyết định thành lập thành phố Hải Phòng, xếp ngang cấp thành phố cấp 1 Sài Gòn.

6. Ngày 11-9-1887 Tổng thống Pháp ra Sắc lệnh thành lập thành phố Hải Phòng, xếp loại ngang cấp 1 như Hà Nội và Sài Gòn (thông tin này có lẽ cũng có sự nhầm lẫn do khâu in ấn, đây là ngày thành lập Nha Hải Phòng thì đúng hơn).

7. Hải Phòng theo nghĩa một đơn vị hành chính thì đến ngày 13-11-1887 mới được thành lập và gọi tên là tỉnh Hải Phòng, việc tách lập tỉnh Hải Phòng do nhà Nguyễn chủ trương, hình thức hành chính tỉnh Hải Phòng tồn tại đến năm 1905 (khi tỉnh Hải Phòng đổi tên thành tỉnh Phù Liễn (Kiến An), các huyện thuộc về Kiến An, đất Hải Phòng chỉ còn lại khu vực nội thành). Tỉnh Hải Phòng, trong các văn bản liên quan thời kỳ này vẫn chỉ được Pháp gọi là “Province de Haiphong”, (tỉnh lẻ, tỉnh nhỏ). Vì vậy chúng tôi cho rằng không đủ căn cứ xác đáng để chọn đây là ngày thành lập thành phố Hải Phòng (một trong 3 thành phố lớn của cả nước).

 8. Rất nhiều nhà sử học và người nghiên cứu cho rằng ngày 19- 7-1888:

- Là ngày Tổng thống Pháp ký Sắc lệnh đồng thời thành lập thành phố Hà Nội và Hải Phòng là đô thị loại I, ngang cấp với thành phố Sài Gòn (Grand Municipalité de Saigon).

- Không thể là ngày thành lập thành phố Hải Phòng. Vì nội dung các văn bản ngày 19-7-1888 là các Nghị định, Quyết định về bộ máy nhân sự của thành phố. Các văn bản này phải ra đời sau khi có quyết định về việc thành lập thành phố Hải Phòng - đơn vị hành chính cấp thành phố. Trước thời điểm 19-7-1888, cách đấy 2 năm đã có quyết định thành lập Hội đồng thành phố Hải Phòng (Uỷ ban thành phố - Commission Municipalité).

- Là Sắc lệnh thành lập Hội đồng thành phố (Uỷ ban thành phố - Commission Municipalité) chứ không phải là sắc lệnh thành lập thành phố Hải Phòng.

- Là Sắc lệnh thành lập thành phố Hải Phòng không phải do Tổng thống Pháp ký mà do Toàn quyền Đông Dương Richaud ký ? Sắc lệnh thành lập thành phố Sài Gòn (Grand municipalité de Saigon) ngày 8-1-1877,  mới do Tổng thống Pháp Mac – mahông (Mac-mahon) ký.

- Văn bản pháp lý quyết định việc thành lập thành phố Hải Phòng là Sắc lệnh hay Nghị định?

Ý kiến chúng tôi

Thạc sĩ  Phan Thị Thu Hương
(Phó Giám đốc Thư viện Khoa học tổng hợp Hải Phòng)