Thành lập tổ chức giám định tư pháp tư đến lúc "chín muồi"

Dự thảo Luật Giám định Tư pháp do Bộ Tư pháp xây dựng đang được đưa ra lấy ý kiến rộng rãi. Một trong nhiều nội dung được quan tâm đặc biệt lần này là việc cho phép thành lập tổ chức giám định tư pháp ngoài công lập, và cho đương sự được trực tiếp yêu cầu giám định trong vụ án dân sự. Nhân sự kiện này, Báo Pháp luật Việt Nam phỏng vấn PGS.TS.Hoàng Mạnh Hùng - nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học hình sự, Bộ Công an. 

“Không có lý gì việc dân sự lại bắt Nhà nước đứng ra trả công và tiền chi phí giám định”

Thưa ông, ông có cho rằng việc cho phép đương sự (trong các vụ án dân sự) được trực tiếp yêu cầu giám định tư pháp trong giai đoạn hiện nay là “bước tiến mới”, trong khi trước kia đề nghị này không nhận được nhiều sự đồng thuận?

- Tôi cho rằng điều này là nên làm. Về lý thuyết, hệ thống tư pháp của mỗi nước phải phát triển để làm sao tiến tới tiêu chí “tránh sai sót cao nhất” cho người dân. Qua việc này sẽ làm cho hệ thống tư pháp của chúng ta sống động hơn, theo sát hơi thở của cuộc sống và tự nó vận động, phát triển liên tục. Đó cũng vì: Quyền của công dân được tự bảo vệ trước Tòa bằng mọi chứng cứ mà mình có; tạo điều kiện để nâng cao trách nhiệm của cán bộ thực thi luật pháp (trong đó có giám định viên), tránh lối tư duy một chiều, vì khi không có phản biện, dễ xảy ra suy diễn theo ý kiến chủ quan; dân trí được nâng cao qua trao đổi, qua đánh giá kết luận giám định và tranh luận tại Tòa về những vấn đề thời sự của cuộc sống.

Ông Hoàng Mạnh Hùng (ngoài cùng bên phải) tại Hội nghị mạng lưới Khoa học hình sự Châu Á lần thứ 2 tổ chức tại Brunei năm 2010

Khi cho phép đương sự được trực tiếp yêu cầu giám định cũng sẽ là động lực để Nhà nước và giám định viên công và tư phải nâng cao trình độ, để không chỉ đáp ứng quyền và lợi ích chính đáng của đương sự, mà còn là động lực để họ có điều kiện để học hỏi, hội nhập, để tránh tụt hậu.

Còn về thực tế thì sao thưa ông?

- Tôi cho rằng, chủ trương này là phù hợp với tiến trình cải cách tư pháp, giúp phòng ngừa và hạn chế được oan sai, khắc phục tình trạng kéo dài vụ việc không cần thiết hoặc vụ việc bị “thối”.

Còn về kinh tế: Tại sao một vụ việc dân sự lại bắt Nhà nước lại phải trả công và tiền chi phí giám định của Nhà nước. Đã đến lúc chúng ta cần khẳng định dứt khoát là bên gây ra lỗi phải bồi thường cho bên bị thiệt hại, chứ hà cớ gì tiền thuế của dân phải chi cho những xung đột cá nhân xảy ra giữa họ? Có lẽ sau này, người gây thiệt hại cho Nhà nước cũng nên được giải quyết theo hướng đền bù đủ cho Nhà nước để được tại ngoại, quản lý tại địa phương. Đây có lẽ sẽ là một khâu tiết kiệm được công quỹ rất nhiều cho Nhà nước.

Nên có tổ chức giám định “tư”

Lần đầu tiên Dự thảo Luật cho phép thành lập tổ chức giám định tư pháp ngoài công lập. Là người lâu năm làm việc trong lĩnh vực này, ông thấy đề xuất này ra sao?

- Tôi ủng hộ. Nếu có cơ sở giám định tư pháp tư thì Nhà nước sẽ tiết kiệm được chi tiêu công, đỡ lãng phí như thường gặp ở các cơ sở giám định công hiện nay (mua máy ít cần hoặc hiệu quả sử dụng thấp, mua 2 máy cùng chức năng, bảo quản kém, thiếu dự trù kinh phí cho mua phụ tùng thay thế, nuôi máy, nuôi người; kinh phí, cách thức đào tạo cán bộ còn chưa tương xứng máy móc hiện đại). Giám định tư sẽ sử dụng các máy ở các cơ sở khoa học khác, kể cả do Nhà nước trang bị, đặc biệt các phòng thí nghiệm trọng điểm Nhà nước, sẽ có điều kiện phát huy hiệu suất các máy cao hơn (vì một cơ sở khoa học hoặc giám định tư pháp không thể mua hết các loại máy).

Khi đối tượng có quyền trực tiếp yêu cầu giám định tư hoặc công sẽ là điều kiện để nâng cao được kiến thức, trách nhiệm, yêu cầu có sự hiểu biết sâu rộng của điều tra viên về khoa học hình sự. Những vụ án thực tế vừa qua bị kéo dài, ách tắc vì không thống nhất được quan điểm, do điều tra viên chưa chỉ đạo làm tốt công tác khám nghiệm hiện trường, chất lượng dấu vết thu thập yếu hoặc bị bỏ sót, không có các kết luận khoa học khác để so sánh, đối chứng. 

Phải có 15 năm làm giám định mới được thành lập cơ sở “tư”

Nhưng cũng có ý kiến cho rằng cái tên “Văn phòng giám định tư pháp” có cái gì đó không ổn?

- Theo tôi, cho phép thành lập thì nên để tên gọi là Trung tâm (hoặc Viện) giám định tư pháp tư (mà không nên dùng từ văn phòng như công chứng), vì tính chất công việc khác với các văn phòng (chủ yếu là công việc hành chính). Lúc này thực sự đã đến thời điểm chín muồi, vì nhiều nước trong khu vực Đông Nam Á đã cho thành lập như ở Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Singapo, Hồng Kông..., mặt khác đáp ứng nhu cầu thực tiễn bức xúc của nước ta, đó chính là vì dân và vì không muốn tụt hậu của KHHS Việt Nam.

Để các cơ sở giám định ngoài công lập hoạt động hiệu quả, tránh cạnh tranh không lành mạnh, theo ông phải quan tâm tới những yếu tố nào?

- Để tránh cạnh tranh thiếu lành mạnh, điều cơ bản trước hết là: Giám định viên phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc mình làm, bên cạnh đó cơ quan quản lý phải đưa ra những Barie cho hoạt động này. Chúng tôi không đủ các yếu tố đầu vào để dám bàn sâu, chỉ xin nêu một số ý kiến cần lưu ý: Trong các Trung tâm giám định tư người đứng đầu phải là giám định viên tư pháp, các nhân viên trong Trung tâm chỉ được phép làm giám định theo đúng chuyên ngành đã được đào tạo và đã có kinh nghiệm thực tế về lĩnh vực đó.

Thời gian để cho một giám định viên tư pháp đứng ra thành lập tổ chức tư không thể là sau 5 năm, vì hết thời gian này chỉ là hết tập sự nghề qua đào tạo tại chỗ. Nghề giám định viên liên quan đến sinh mạng của con người (như nghề bác sỹ), cho nên sự cẩn trọng là điều cần thiết. Để có đủ kinh nghiệm chuyên môn tự giải quyết được công việc, giám định viên phải mất thêm 5 năm làm việc có đào tạo kèm cặp. Như vậy, người được Nhà nước đào tạo chính quy 5 năm, được đào tạo kèm cặp 5 năm, thì phải làm trả lại cho Nhà nước 10 năm, sau đó mới có thể được thành lập giám định tư, tổng cộng sẽ là sau 15 năm làm việc.

“Độ chín” về chuyên môn, về kinh nghiệm thực tế và tuổi đời sẽ giảm đi độ sai sót của những giám định tư pháp tư. Trong một thời hạn 2 hoặc 3 năm đều phải có sát hạch theo barem được các bậc thầy ra bài cho cả giám định viên công hoặc tư. Trong thực tế, không phải ai cũng có đủ tố chất để trở thành giám định viên.

Nhưng, có nên cho phép tổ chức giám định ngoài công lập thực hiện tất cả các lĩnh vực giám định?

- Tôi cho rằng cần phải giới hạn phạm vi hoạt động cho giám định tư (ví dụ: Không giám định, giải quyết vụ có 01 người chết trở lên do tội phạm dân sự gây ra; không giải quyết các vụ liên quan đến Nhà nước gây thiệt hại có giá trị kinh tế từ 5 hoặc 10 tỷ trở lên;  hoặc không được giám định thương tích trên 30 % (thương tích dưới 11% xử theo dân sự cũng cần thay đổi cho phù hợp thực tế, vì nếu xâm hại tình dục sẽ là bao nhiêu phần trăm). Kinh tế phát triển, đời sống được cải thiện thì các nhà hoạch định chính sách vĩ mô cũng phải thay đổi các quy định trong khoảng 2-3 năm. Vấn đề này vẫn cần được trao đổi thêm giữa các cán bộ thực thi luật pháp (tòa án, tư pháp, giám định viên, kiểm sát viên…).

Cần có cuộc “cách mạng” trong đào tạo giám định viên

Về chế độ đãi ngộ giám định viên theo quy định hiện nay, theo ông cần phải chỉnh sửa những gì?

- Nhìn chung giai đoạn hiện nay vấn đề này đã có nhiều cải thiện đáng kể, nhưng chỗ này chỗ kia áp dụng chính sách còn khác nhau. Theo tôi cần có cơ chế để xóa đi sự bình quân chủ nghĩa. Cần đặt ra một số danh hiệu như “bàn tay vàng”, “chuyên gia đầu ngành về cháy nổ”, “chuyên gia đầu ngành về gen” ,“ Giám định viên quyết định trong phá án”... để có hình thức động viên tinh thần và vật chất.

Về cách thức đào tạo giám định viên cũng nên có một cuộc cách mạng thực sự.

Xin cảm ơn ông!

Bình An (thực hiện)