Thanh Hóa nỗ lực gỡ “thẻ vàng” IUU từ việc hiện đại hóa cảng cá

Là một trong những địa phương có số lượng tàu khai thác hải sản lớn, Thanh Hóa đứng trước áp lực không nhỏ trong việc vừa phát triển kinh tế biển, vừa đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Trong bối cảnh đó, hạ tầng cảng cá không còn chỉ là nơi neo đậu, bốc dỡ hàng hóa, mà trở thành “mắt xích” trung tâm trong kiểm soát nghề cá.

Hạ tầng đổi mới, kiểm soát chặt hơn

Hiện Thanh Hóa có 4 cảng cá được chỉ định cho tàu khai thác vùng khơi trở ra cập cảng, gồm: Lạch Hới (phường Sầm Sơn), Lạch Bạng (phường Hải Bình), Hòa Lộc (xã Hoa Lộc) và Hải Châu (phường Ngọc Sơn). Đây là những đầu mối quan trọng trong kiểm soát sản lượng, truy xuất nguồn gốc và giám sát hành trình tàu cá.

Điểm đáng chú ý là các cảng cá này đã được đầu tư theo hướng đồng bộ, hiện đại. Dây chuyền xếp dỡ hàng hóa được cơ giới hóa tới khoảng 90%, giúp rút ngắn thời gian “lên cá”, giảm tổn thất sau thu hoạch và đảm bảo điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm. Với các cảng loại II, mức cơ giới hóa cũng đạt khoảng 70%, đủ đáp ứng nhu cầu dịch vụ hậu cần nghề cá ngày càng tăng.

Song song với đó, nhiều cảng cá khác như: Hoằng Trường, Nga Tân, Hoằng Phụ, Quảng Nham cũng được quy hoạch theo cấp độ phù hợp, tạo thành mạng lưới liên hoàn, giảm tải cho các cảng chính.

Giai đoạn 2022-2026, Thanh Hóa tăng tốc đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng nghề cá với hàng loạt dự án như: nâng cấp, mở rộng các cảng cá Lạch Hới, Lạch Bạng; nâng cấp mở rộng cảng cá Hòa Lộc kết hợp khu neo đậu tránh trú bão cho tàu cá Lạch Trường; nạo vét luồng lạch, xử lý đá ngầm… Những dự án này không chỉ giải quyết bài toán hạ tầng mà còn tạo điều kiện để áp dụng các tiêu chuẩn quản lý nghề cá hiện đại.

Nếu hạ tầng là điều kiện cần, thì số hóa chính là điều kiện đủ để Thanh Hóa tiến gần hơn tới mục tiêu gỡ “thẻ vàng” IUU. Tại các cảng cá chỉ định, quy trình kiểm soát tàu thuyền đã được thiết lập chặt chẽ và vận hành 24/7. Mọi tàu cá ra vào cảng đều phải qua kiểm tra, giám sát sản lượng và cập nhật dữ liệu vào hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử (eCDT).

Đặc biệt, dữ liệu này được kết nối liên thông với cơ sở dữ liệu thủy sản quốc gia (VNFishbase) và hệ thống quản lý của Bộ Quốc phòng. Nhờ đó, hành trình, vùng khai thác và thời gian hoạt động của từng tàu cá được theo dõi xuyên suốt, giảm thiểu nguy cơ vi phạm IUU.

Một điểm tiến bộ đáng ghi nhận là hệ thống eCDT và VNFishbase được thiết kế linh hoạt, có thể hoạt động cả khi mất kết nối internet. Dữ liệu sẽ được lưu trữ offline và tự động đồng bộ khi có tín hiệu, tháo gỡ tâm lý e ngại của ngư dân khi khai báo điện tử trong điều kiện xa bờ.

Từ cảng cá kiểu mẫu đến “mắt xích” then chốt gỡ "thẻ vàng" IUU

Tháng 9/2025, cảng cá Lạch Bạng (phường Hải Bình, tỉnh Thanh Hóa) được lựa chọn là một trong ba cảng cá xây dựng mô hình kiểu mẫu đầu tiên của cả nước, cùng với cảng cá Sông Đốc (Cà Mau) và cảng cá Thọ Quang (Đà Nẵng). Đây không chỉ là sự ghi nhận mà còn là phép thử đối với mô hình quản lý nghề cá hiện đại tại Thanh Hóa.

Điểm khác biệt của mô hình này nằm ở sự phối hợp giữa các lực lượng Bộ đội Biên phòng, Chi cục Biển đảo và Thủy Sản, Ban quản lý cảng cá và chính quyền địa phương cùng tham gia vận hành. Tất cả hoạt động từ tàu cập - rời cảng đến bốc dỡ hàng hóa đều được giám sát bằng hệ thống camera và dữ liệu số.

Hệ thống camera được lắp đặt tại cảng và khu vực cửa lạch cho phép theo dõi tàu cá theo thời gian thực, lưu trữ dữ liệu làm căn cứ xử lý vi phạm. Thông tin về loài, sản lượng, vùng khai thác được đối chiếu ngay tại cảng giữa nhật ký khai thác, dữ liệu VMS và hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Một yêu cầu bắt buộc được thực hiện nghiêm là 100% tàu cá có chiều dài từ 15m trở lên phải duy trì kết nối thiết bị giám sát hành trình (VMS). Đây được xem là “hàng rào kỹ thuật” quan trọng để ngăn chặn tàu vi phạm vùng biển nước ngoài.

Không chỉ dừng ở công nghệ, cảng cá Lạch Bạng còn được tổ chức lại không gian khai thác. Các khu vực bốc dỡ và neo đậu được phân chia rõ theo kích thước tàu; tàu không đủ điều kiện khai thác cũng được bố trí riêng. Cách làm này giúp giảm ùn tắc, hạn chế va chạm và nâng cao hiệu quả vận hành.

Thực tế cho thấy, một trong những khuyến nghị trọng tâm của Ủy ban châu Âu (EC) là kiểm soát chặt chẽ sản lượng thủy sản ngay tại cảng và đảm bảo truy xuất nguồn gốc minh bạch. Việc Thanh Hóa đầu tư hạ tầng gắn với số hóa quản lý đã đi đúng vào “điểm nghẽn” này.

Cảng cá giờ đây không chỉ là nơi tiếp nhận sản phẩm mà còn là “cửa kiểm soát” toàn bộ chuỗi khai thác, từ hành trình trên biển đến sản lượng cập bến. Khi dữ liệu được minh bạch hóa, nguy cơ hợp thức hóa sản phẩm khai thác bất hợp pháp sẽ bị giảm đáng kể.

Theo ông Lê Văn Thăng - Giám đốc Ban Quản lý Cảng cá và đăng kiểm tàu cá Thanh Hóa, mô hình cảng cá kiểu mẫu mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho ngư dân, địa phương và ngành thủy sản như: kiểm soát chặt tàu ra vào cảng, góp phần ngăn chặn khai thác IUU, giám sát sản lượng chính xác và thuận lợi cho truy xuất nguồn gốc.

"Việc xây dựng cảng cá kiểu mẫu Lạch Bạng không chỉ dừng ở nâng cấp cơ sở vật chất, mà còn là bước chuyển trong tư duy quản lý, hướng tới nghề cá hiện đại, có trách nhiệm, góp phần phát triển bền vững ngành thủy sản Thanh Hóa", ông Thăng chia sẻ.

Có thể thấy, hành trình gỡ “thẻ vàng” IUU không chỉ là câu chuyện chế tài hay tuyên truyền, mà là quá trình tái thiết toàn diện từ hạ tầng đến quản trị. Từ thực tiễn tại Thanh Hóa cho thấy, hiện đại hóa cảng cá đang trở thành "mắt xích" quan trọng, góp phần cùng cả nước kiểm soát chặt hoạt động khai thác thủy sản, tiến tới chấm dứt vi phạm IUU.