Thắc thỏm cau Cao Nhân

Nức tiếng quốc gia

"Cau Cao Nhân à? Đầu bảng đấy!". Khẳng định của cụ Ngọc (Nghĩa Xá) một thời dọc ngang thuyền bè khắp trong Nam ngoài Bắc buôn hàng nông thổ sản xoá tan chút nghi ngại còn lại trong tôi, bởi chưa mấy tin cau Cao Nhân đứng "số một", trước đó, tôi đã cất công đi hỏi chính những bậc cao niên "răng đen hạt na", kinh nghiệm "mấy chục năm ăn trầu" về giống cau này.

Chủ tịch UBND xã Cao Nhân khẳng định: Cao Nhân có bí quyết riêng. Chỉ người Cao Nhân biết cách làm cau ra quả muộn và sai đều. Ông quả quyết, chất đất chỉ là một phần. Cùng giống cau, đem trồng ở Lũng, vào tay người Cao Nhân, năng suất cao hơn  nhiều. Nhờ bí quyết đó, cau Cao Nhân nức tiếng tới nay. Những cụ già nghiện trầu thường tấm tắc khen cau Cao Nhân mọng quả, vỏ xanh, ăn mềm, không chát. Sấy khô, cau Cao Nhân vẫn giữ độ mềm tương đối, không khô xác, vỏ ngoài đạt độ nhăn hoàn hảo, vị thơm đượm.

Trước, cau Cao Nhân có mặt thường xuyên trong đám hiếu, đám giỗ, ngày lễ Tết, dịp hội hè... Cau tươi Cao Nhân chuyển lên Hà Nội, sang Thái Bình, Quảng Ninh, vào Thanh Hoá... Cao Nhân có 9546 nhân khẩu thì 100% trồng cau. Cả Cao Nhân có 225ha cau trên tổng số gần 588 ha diện tích đất tự nhiên. Mỗi vườn cau ít nhất vài trăm cây. Vợ chồng chị Tính (Cao Kênh) bỏ 100 triệu đồng lập vườn, mua giống và chăm bón trong khoảng 5-7 năm đầu với 4 triệu đồng tiền phân, thuốc/năm, hiện thu đều đặn vài chục triệu đồng/năm từ 150 cây cau; 100 cây nữa cũng sắp bói quả. Nhà bác Đặng Khắc Trường (Nhân Lý) có gần 1 mẫu vườn, trồng trên 200 gốc cau, năm 2005 thu 30 triệu đồng, năm nay khả năng cao hơn. Ngoài ra còn tiền thu từ lá trầu không khoảng 10 triệu đồng/năm. Nhà ông Diễn (Cao Kênh) còn cao hơn: 50-70 triệu đồng/năm. Quy mô hơn có nhà anh Đảng, chị Lý trồng 1.000 cau; nhà chị Hảo cũng hàng nghìn cây, đi một vòng quanh 4 mẫu vườn mỏi chân... Chủ tịch xã tự hào: "Chủ trương "cánh đồng 50 triệu/ha/năm", Cao Nhân thực hiện được cách đây hàng chục năm rồi". Tính trung bình, năng suất cau Cao Nhân đạt 50 tấn/ha/năm, thu nhập bình quân từ cau đạt 80 triệu đồng/ha/năm. Người Cao Nhân khá lên nhờ cau đã đành, toàn xã cũng mở mang từ cau. Năm 2005, Cao Nhân thực hiện 11km đường liên thôn hoàn toàn từ 100% vốn của dân. Dân góp 200.000 đồng/khẩu (đoạn nào ngắn, dân cư đông thì góp 150.000 đồng/khẩu). Ngân sách của xã, thực tế chỉ đủ chi cho mỗi tuyến đường trục xã thi công 1 cây thuốc, 1 lạng chè để đội công nhân "bồi dưỡng".

Nhưng Cao Nhân không chỉ có cau. Cách đây mấy chục năm, người phía Nam biết Cao Nhân nhờ những tàu chuối ngược xuôi. Cao Nhân là xã đầu tiên của huyện và toàn quốc thực hiện xuất khẩu chuối. Những năm 60, chuối cả nước đều tập trung về Cao Nhân,  vào lò sấy rồi xuất khẩu. Từ những lò sấy chuối, dần dà xuất hiện lò sấy cau. Cau tươi không để lâu được. Trong khi đó, cau sấy được thị trường Trung Quốc chấp nhận. 7 năm trở lại đây, bên cạnh cau tươi, Cao Nhân thêm "món cau sấy". Cau trong xã không đủ, người Cao Nhân vươn ra thu mua nơi khác. Thế là xuất hiện hai chu trình nhịp nhàng: cau tươi Cao Nhân chuyển đến địa bàn khác lúc trái mùa; cau An Lão, Vĩnh Bảo, Kiến Thuỵ, Tiên Lãng, Đông Hải, Đằng Hải, Thái Bình, Quảng Ninh... vào mùa thu hoạch tấp nập thồ về Cao Nhân.

Vươn xa quốc tế

Cuối năm là cao điểm sấy cau, bởi vào mùa thu hoạch. Sau Tết, rả rích đến tháng 4-5, chỉ Cao Nhân còn cau. Lúc đó, nhu cầu cau tươi phục vụ đám xá, lễ hội nhiều, cau Cao Nhân càng cao giá. Cao Nhân hiện có chừng 7-8 lò sấy lớn, đầu bảng là lò ông Đồng, lò anh An, Thành, ngoài ra còn vài chục lò sấy nhỏ lẻ. Một lò sấy lớn, công suất chừng 7-8 tấn cau/ngày. Đi theo lò sấy là đội quân hoạt động khá nhịp nhàng gồm người thu mua, người vặt quả, người đứng sấy, đóng bao... Mỗi lò chỉ cần 1-2 người đứng sấy. Nhưng vặt quả cần nhiều hơn. Cao điểm, một lò sấy lớn cần 50 người vặt quả/ngày. Công vặt tính theo trọng lượng: 4.000 đồng/tạ quả. Một người trung bình vặt được 7-8 tạ/ngày, làm từ sáng sớm đến 19-20 giờ, năng suất còn cao hơn. Nhưng đông nhất là người đi thu mua. Đàn ông có, đàn bà có. Họ toả đi từ sáng sớm, len lỏi khắp các làng xã Hải Phòng: Tiên Lãng, Vĩnh Bảo, Thuỷ Nguyên, Kiến Thuỵ, Đông Hải, Đằng Hải..., cũng không nề hà sang Thái Bình, Quảng Ninh... Hễ nhà nào có cau là hỏi mua, đặt mua trước hoặc trèo lên xé luôn nếu quả đẫy. Ở Cao Nhân, từ người lớn đến trẻ con, ai ai cũng biết trèo cau. Chỉ cần một cái "tồng" (đoạn bao dứa cắt ngang, được người hái cau lồng chéo cánh vào bàn chân theo hình số 8 tạo điểm tựa), là họ thoăn thoắt trèo tới ngọn. Ngoài người Cao Nhân, có cả người Thái Bình mang cau về Cao Nhân. Anh Phạm Ngọc Thắng, ở Thái Thuỵ (Thái Bình ) cho biết, đi xe máy từ Thái Bình sang Cao Nhân, tiền xăng mất chừng 25.000 đồng, trừ chi phí, ăn uống dọc đường, thu 100.000 đồng/ngày, hôm nào kém lắm thì hoà. Mỗi xe máy trung bình thồ được 1-2 tạ/chuyến. Có người chở được 2 chuyến/ngày. Tính sơ sơ, với mức chênh lệch giữa giá mua vào và bán giao cho lò sấy chừng 2 giá (2-3 nghìn đồng/kg), người thu mua "sống khoẻ".

Dịp cuối năm, đến Cao Nhân, thấy chất ngất nhà cau; rác bên đường cũng toàn buồng cau trơ cuống. Tính gộp cau nơi khác, con số vài nghìn tấn cau tại các lò sấy Cao Nhân là có thể. Ở Cao Nhân, cau tính bằng cân. Trung bình một cây cau ra 2 buồng, mỗi buồng 6kg (1kg khoảng 50 quả). Mỗi sào đất trồng khoảng 70 cây, chỉ cần 50 cây cho quả, thì 1 sào vườn thu 600kg cau. Cứ 5 kg cau cành thu về 1kg cau sấy. Với giá cau sấy trung bình khoảng 60-70 nghìn đồng/kg, 1 sào cau sấy thu khoảng 7 - 8 triệu đồng. Với giá thu mua hiện thời là 10.000 đồng/kg cau cành (cau nhú cao hơn 30.000 đồng/kg; mua "bốc màu" - mua cả vườn 700 đồng/quả; cau rụng 5.000 đồng/kg), cộng thêm 3.000 tiền sấy, nhân công,  người sấy cau vẫn còn lãi phải chăng.  

"Cho tôi một cái tên"

Chủ tịch UBND cười buồn: Tên dân dã thì có rồi, nhiều người biết nữa là khác. Nhưng tên "khai sinh" thì chưa có. Theo ý Chủ tịch, đó là chuyện đã nhiều lần Cao Nhân đề nghị được công nhận làng nghề, nhưng tới nay chưa thấy hồi âm. Chưa là làng nghề, Cao Nhân không có điều kiện quy tụ nghệ nhân, trao đổi kinh nghiệm. Chưa là làng nghề, dân Cao Nhân khó vay vốn đầu tư phát triển thương hiệu. Chưa thành làng nghề, khó xin chuyển đổi diện tích đất nông nghiệp sang trồng cây cau đặc sản. Không riêng gì Cao Nhân thiệt, mà Nhà nước cũng kém thu.

Chuyện sấy cau xuất khẩu ở Cao Nhân hoàn toàn tự phát. Người Cao Nhân vẫn tha thiết muốn có một công ty trung gian đứng ra bảo lãnh để ổn định đầu ra và đỡ bị ép giá, Nhưng đến nay, mấy công ty ở Hà Nội, Lạng Sơn từng điện thoại liên hệ đều không hồi âm... Hiện tại, người Cao Nhân luôn thắc thỏm lo "đầu ra" trục trặc, thì không riêng gì Cao Nhân, mà khắp các huyện Hải Phòng, người có cau lại lo không biết bán đâu cho hết. Về lâu dài, Cao Nhân và Nhà nước đang thiệt đơn thiệt kép.

Xem giá bán 2.000 đồng/chiếc kẹo cau bày bán ở mấy cửa hiệu trên phố Cầu Đất, tôi chợt giật mình: một quả cau tươi chính hiệu Cao Nhân, lúc đắt giá nhất được 3.000 đồng, còn khi vào vụ, chỉ 400-800 đồng. Chiếc kẹo cau do Trung Quốc sản xuất bằng quả cau Cao Nhân bổ tám, nếu nhân lên, quả cau đó có giá tới 16.000 đồng! Tất nhiên, không thể so sánh thành phẩm và nguyên liệu thô thuần tuý theo hình thức, nhưng tôi vẫn ngoan cố cho rằng, kẹo dâu, bạc hà, cam, chuối..., ta đều làm được, lý gì không làm được kẹo cau? Nhất là khi chiếc kẹo nhỏ bé có khả năng chống rét này có sức hấp dẫn lợi nhuận bởi lực hút thị trường? Hiện, Trung Quốc đang cung cấp kẹo cau cho toàn bộ thị trường Nga và Đông Nam Á, trong đó, có một phần được bán về đúng vùng độc quyền thứ nguyên liệu chiết xuất cung cấp cho nhà sản xuất kẹo!./.