Tây Bắc- Hồn sông núi và nhịp sống bản mường

Ngày hội rực rỡ sắc màu

Chúng tôi lên Yên Bái vào một chiều cuối thu, những ngày đồng bào các dân tộc Yên Bái đang sống trong không khí lễ hội Văn hóa thể thao các dân tộc Tây Bắc. 250 nghệ nhân, diễn viên văn nghệ, 190 vận động viên thể thao quần chúng đến từ Yên Bái, Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La và Hoà Bình với lòng say mê nghệ thuật và tinh thần thể thao làm nên ngày hội với sắc thái đậm đà bản sắc văn hoá truyền thống và tinh thần thượng võ của nhân dân các dân tộc Tây Bắc trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Yên Bái, nơi tôi chưa từng đặt chân tới, mà chỉ hình dung là vùng núi non với muôn vàn gian khó của cuộc sống người dân bản làng, của đồng bào dân tộc quanh năm suốt tháng luôn mải mê với lo toan chuyện cơm áo.  Ở vùng đất cửa ngõ của Tây Bắc nay tôi đến đổi thay nhiều. Thành phố Yên Bái với sức vươn và tiềm năng của một thành phố trẻ. Lễ hội Văn hóa thể thao các dân tộc vùng Tây Bắc, ngày hội của đồng bào các dân tộc Tây Bắc, như tấm khăn thêu đủ sắc màu rực rỡ choàng lên vùng đất Yên Bái thân thương. 

Lên Yên Bái, hòa cùng sắc hoa ngày hội và phong tục của mỗi dân tộc đem đến  lễ hội văn hóa thể thao Tây Bắc, tôi được thấy cuộc sống nơi các bản mường, dù chưa được ăn, được ở, được đi làm nương làm rẫy cùng đồng bào dân tộc. Ví thử, một lần đắm mình trong câu hát giao duyên vùng sông Chảy nơi có các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Cao Lan ở huyện Yên Bình hay Lục Yên. Trong lối hát giao duyên ấy, người con trai,con gái dù cùng bản mường hay đã quen nhau vẫn ướm hỏi: “Anh là khách lạ phương xa/Có lời xin hỏi em đà yêu ai/Yêu ai anh cũng xin mừng/Nếu chưa anh cũng xin đừng trách anh”. Người con gái: “Người yêu chưa có anh ơi/ Dao quăng xuống nước cho đời chứng minh/ Dao nổi thì em bạc tình/ Dao chìm đáy nước thì tình trắng trong”. Hay mong một lần được đến vùng sâu, vùng xa của huyện Văn Yên để hòa mình vào miền đất khoe sắc màu trang phục của người Dao Đỏ, Dao Nga Hoàng, Dao Quần trắng, Dao Quần chẹt,…hoặc lạc vào vòng Xòe đêm hội mà đắm say cùng điệu múa của đồng bào vùng Mường Lò trong lời mời gọi thiết tha: “Đêm Mường Lò, trăng đã lên dần, vào đây anh tay cầm tay múa xòe cùng em…”.

Đêm hội Tây Bắc lung linh tựa bông hoa đẹp khoe hương sắc giữa núi rừng trùng điệp.  Chương trình nghệ thuật của đêm hội giới thiệu một “Quê hương Tây Bắc” tụ hội đồng bào các dân tộc anh em như Thái , Mông , Dao, Tày, Nùng,...đa dạng mà hòa hợp. Mỗi dân tộc có những phong tục và nét đẹp riêng, để rồi hòa quyện tạo nên một Tây Bắc độc đáo và trường tồn trong lòng dân tộc. Đêm hội ấy cho mỗi người cảm nhận được “Niềm vui hội tụ” và tinh thần “Đoàn kết - vững bước tương lai” của đồng bào các dân tộc Tây Bắc. Những ai một lần được hòa mình trong ngày hội của đồng bào nơi đây hẳn cảm nhận được vẻ đẹp rực rỡ mà ẩn hiện của những cô gái khoe sắc qua bộ trang phục của dân tộc mình; hay thấy được sức mạnh, sự dẻo dai của các chàng trai bản mường gắn bó cùng núi rừng Tây Bắc. Những làn điệu múa đã làm nổi bật bản sắc văn hoá, thể thao truyền thống đặc trưng, thể hiện tinh thần thượng võ, sự sáng tạo đa dạng và độc đáo của các dân tộc, để lại ấn tượng tốt đẹp về bản sắc văn hoá các dân tộc vùng Tây Bắc trong lòng mỗi người. Đêm hội  lung linh, rực rỡ hơn bởi màn bắn pháo bông nghệ thuật, đốt lửa trại, múa đại xoè, múa sạp và thả đèn trời. 

Nơi tụ hội sắc hương núi rừng

Yên Bái ngày hội đem đến cho đồng bào mỗi dân tộc Tây Bắc niềm vui thật dài. Vẻ đẹp huyền thoại của hoa Ban trắng cùng vóc dáng hùng vĩ của núi rừng Tây Bắc để cho dân tộc anh em bao đời nay gắn bó, yêu thương, để tình người, tình núi rừng hòa quyện. Tôi được thấy một dấu ấn người Việt cổ nơi Hòa Bình của ngày xưa; một Điện Biên được mùa cơm Lam, nơi người con gái Thái xinh đẹp bước ra từ rừng hoa Ban; thấy bóng dáng người con của dân tộc Tà Nhì (Lai Châu) với vẻ đẹp khiến người ta ngỡ ngàng; đâu đó một Sa-Pa mù sương và cả những chàng trai, cô gái dân tộc Dao Đỏ với sự mến khách lạ thường nơi Lào Cai xa xôi,...để Yên Bái giang rộng vòng tay, đón mừng về với đồng bào nơi đây cho một ngày hội mở.

Người là hương của núi, đẹp là hoa rừng, người đẹp một phần được làm nên bởi những sắc màu rực rỡ trong trang phục của đồng bào. Vẻ đẹp ấy hòa quyện tạo nên sắc thái và niềm kiêu hãnh riêng của đồng bào các dân tộc: Kinh, Tày, Dao, Mông, Bố Y, Pa dí, Pú nả, Lào lự,…làm nên đặc trưng về văn hoá địa phương, tạo sắc thái riêng của núi rừng và cuộc sống nơi núi rừng Tây Bắc, được dịp khoe sắc trong ngày hội chung.

Một Lễ rước dâu trong đám cưới người Dao Đỏ của Lào Cai sao cuốn hút lạ kỳ. Những hồi kèn thúc vang, người thổi kèn, người đánh trống, người thúc thanh la, hô vang để chào đón cô dâu trùm khăn cưới hình con ngựa về mái nhà tổ ấm. Cả đội kèn quây tròn cô dâu, chú rể, tiếng kèn mời gọi, tiếng trống thúc giục, tiếng thanh la vẫy chào, đội nhạc kèn chạy theo hình bát quái, hình âm dương ngũ hành cùng với điệu kèn "Seo quản ìn" trở thành sợi dây bằng âm thanh, vô hình nhưng bền chặt kết nối vợ chồng, kết nối gia đình, dòng họ, cộng đồng.

 Có một Lễ hội "Khửn cẩu" của Điện Biên lắng đọng với những nghi lễ đặc trưng của người Thái. "Khửn cẩu", khái niệm dành riêng cho tất cả những người phụ nữ Thái đã có chồng, là khuôn phép, làm tăng thêm vẻ đẹp cho người phụ nữ Thái và thể hiện tấm lòng chung thuỷ của người vợ với chồng con.  Lai Châu tái hiện lễ hội "Kiêng Mường" của dân tộc Lự xã Nậm Tăm, huyện Sìn Hồ. Đây là dịp để bà con dân bản dâng lễ vật cầu khẩn thần sông, thần núi, thần khe, thần suối, thần rồng phù hộ cho dân bản được yên ổn, điều dữ mang đi và điều lành ở lại. Lời khẩn cầu trong lễ Kiêng Mường để mỗi gia đình phải cố gắng cho con cái ăn học, mong có cuộc sống tốt hơn các thế hệ đi trước.                               

Tôi hiểu hơn cuộc sống và phong tục riêng của đồng bào các dân tộc Tây Bắc khi được hòa mình trong không khí ngày hội.  Một nét riêng của Lào Cai qua những nét đặc sắc của văn hoá truyền thống dân tộc Dao nơi những tù và, chiêng, trống, mặt nạ trong lễ cúng tạo ấn tượng về không gian văn hoá Tây Bắc. Bỏ qua những nghi thức rườm rà, mang màu sắc mê tín, Tây Bắc cho tôi hiểu phần nào một lễ cưới người Dao Đỏ của Lào Cai, lễ con nuôi tạ ơn thầy cúng của tỉnh Sơn La, lễ hội cầu mùa của Yên Bái… Đó là tín ngưỡng lành mạnh, tiến bộ thể hiện khát vọng vươn tới cuộc sống bình đẳng, ấm no, hạnh phúc của đồng bào các dân tộc.

  Xuất phát từ chính cuộc sống của đồng bào các dân tộc, từ trong lao động và sinh hoạt hàng ngày mà tạo cho mình những môn thể thao hay trò chơi dân tộc truyền thống, như: ném còn, kéo co, đẩy gậy, bắn nỏ, đánh quay (Tu Lú), chạy việt dã. Điều đó tạo nên không chỉ sức khỏe cho người dân, mà còn thể hiện tinh thần thượng võ của mỗi dân tộc. Ở Yên Bái có trò "Tó mắc lẹ" - một trò chơi dân gian của đồng bào Thái, góp phần tạo nên không khí sôi động cho ngày hội lớn của đồng bào các dân tộc nơi đây.

Chàng trai dân tộc Nùng, Yên Bái  Mông Văn Thủy cầm tay chỉ cho tôi cách bắn nỏ và nói, người dân gắn bó với môn thể thao này vì nó là vũ khí săn bắn phục vụ cuộc sống có từ xa xưa. Mũi tên được làm bằng thân cây Hốc, còn thân nỏ bằng gỗ nghiến, dây gai, nẩy bằng cật tre, hoặc làm bằng sừng trâu. Để có kết quả cao trong hội thi, người bắn phải tập và chọn mũi tên sao cho thẳng, hợp với cây nỏ.

Ném còn bây giờ được chọn để thi ném qua vòng trong nhỏ trên đỉnh cây lêu cao khoảng chục mét. Thật thú vị khi biết, trong quả còn là thóc, đỗ, ngô được bọc vải, buộc dây, quấn tua rua. Đây là trò chơi của người Thái thường diễn ra vào dịp tháng Giêng trong lễ hội Lồng tồng (lễ hội xuống đồng), nơi những chàng trai, cô gái   giao lưu mà chọn bạn, kết duyên. Nếu cô gái thích ai sẽ ném cho người đó, và nếu chàng trai mến cô gái sẽ cố tình bắt trượt để cô gái thu khăn hay áo của mình. Như thế chàng trai có dịp đến chuộc lại và làm quen, kết bạn với nhau.

Ngày hội là hoạt động văn hóa, thể thao có quy mô lớn của khu vực nhằm góp phần tăng cường sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, là dịp để diễn viên, vận động viên, nghệ nhân nghệ thuật quần chúng được gặp gỡ, giao lưu và giới thiệu những nét văn hóa, thể thao truyền thống đặc sắc của mỗi dân tộc. Ngày hội ấy không chỉ dành riêng cho đồng bào các dân tộc Tây Bắc, mà người dân cả nước có dịp hiểu hơn bao điều về vùng đất, con người và bản sắc văn hóa nơi đây.

Rời Tây Bắc, trong tôi đong đầy niềm yêu, nỗi nhớ với bao điều chưa biết, mong một ngày trở lại không xa.

Văn Lượng