Tăng sức răn đe của pháp luật nhằm bảo đảm an ninh môi trường

Khí hậu cực đoan đặt ra yêu cầu mới về tư duy quản trị môi trường

Các dự báo mới nhất cho thấy El Nino có xác suất rất cao tiếp tục duy trì trong nửa cuối năm 2026 và kéo dài sang năm 2027. Cục Khí tượng Thủy văn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã xây dựng hai kịch bản rủi ro cho giai đoạn 2026 - 2027. Ở kịch bản rủi ro cao, nhiệt độ trung bình trên cả nước có thể cao hơn khoảng 0,5 - 1°C; lượng mưa mùa mưa năm 2026 thiếu hụt phổ biến 10 - 20%, cục bộ trên 25% tại Duyên hải Nam Trung Bộ; dòng chảy trên nhiều lưu vực giảm khoảng 10 - 20%. Nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn tập trung tại Duyên hải Nam Trung Bộ, cao nguyên Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long.

Trong kịch bản rủi ro rất cao, nhiệt độ trung bình có thể vượt mức trung bình nhiều năm từ 1 - 2°C, lượng mưa thiếu hụt 20 - 40%, cục bộ trên 50% tại Duyên hải Nam Trung Bộ; dòng chảy trên nhiều lưu vực có thể giảm 20 - 40%. Nếu El Niño kéo dài đến giữa năm 2027, tác động cộng hưởng giữa nắng nóng, mùa mưa đến muộn, thiếu nước hồ chứa và suy giảm dòng chảy thượng nguồn sông Mekong có thể gây sức ép lớn đối với an ninh nguồn nước, an ninh lương thực và an ninh năng lượng.

Những cảnh báo này cho thấy môi trường không còn là lĩnh vực có thể xử lý riêng biệt sau khi các vấn đề phát sinh. Thực tiễn đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản tư duy quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Tăng sức răn đe đối với tội phạm môi trường

Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) 2026 do Bộ Công an chủ trì xây dựng, đang đề xuất tách nội dung vi phạm quy định về xử lý chất thải rắn sinh hoạt, chất thải rắn thông thường hoặc xả nước thải không có thông số môi trường nguy hại gây ô nhiễm môi trường ra khỏi Điều 235 của Bộ luật Hình sự hiện hành để xây dựng thành một điều luật riêng nhằm phân hóa tính chất, mức độ và mức hình phạt của hành vi phạm tội.

Các tội danh về môi trường được Bộ Công an đề xuất xử lý hình sự bao gồm: tội vi phạm quy định về xử lý chất thải rắn sinh hoạt, chất thải rắn thông thường hoặc xả nước thải không có thông số môi trường nguy hại gây ô nhiễm môi trường; tội khai thác thủy sản trái phép.

Cơ sở thực tiễn của đề xuất này xuất phát từ tình trạng xử lý chất thải trái phép vẫn diễn biến nhức nhối dưới nhiều hình thức như đốt, chôn lấp hoặc xả thải không đúng quy định vẫn xảy ra tại nhiều cơ sở sản xuất, làng nghề, khu dân cư và các điểm tập kết rác. Các hành vi phát tán khí thải, mùi hôi, bụi hoặc gây tiếng ồn, độ rung vượt quy chuẩn kỹ thuật từ hoạt động sản xuất, xây dựng và kinh doanh dịch vụ cũng xuất hiện ngày càng phổ biến, kéo dài tại nhiều địa phương. Những vi phạm này không chỉ làm suy giảm chất lượng môi trường sống mà còn tác động trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, đời sống dân cư và trật tự xã hội. Trong khi đó, hiện nay, nhiều hành vi chủ yếu được xử lý bằng chế tài hành chính, dẫn đến hiệu quả răn đe chưa thực sự tương xứng với mức độ ảnh hưởng gây ra.

Bộ Công an nhận định, việc bổ sung tội danh này sẽ tăng cường tính răn đe đối với các hành vi vi phạm, góp phần nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ môi trường, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và bảo đảm an toàn đời sống dân cư. Đây cũng được xem là một bước hoàn thiện chính sách hình sự trong bối cảnh yêu cầu bảo vệ môi trường ngày càng trở thành vấn đề cấp thiết đối với quá trình phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Mặt khác, bảo đảm an ninh môi trường là bộ phận trọng yếu của bảo vệ an ninh quốc gia; là trụ cột trong mô hình tăng trưởng mới theo hướng nhanh, thực chất và bền vững của đất nước.

Quan điểm quan trọng này tiếp tục được nhấn mạnh tại dự thảo Đề án “Bảo đảm an ninh môi trường trong thời kỳ phát triển mới của đất nước” do Bộ Công an chủ trì soạn thảo, hiện đang lấy ý kiến hoàn thiện. Về mục tiêu, Đề án hướng tới tạo chuyển biến căn bản trong nhận thức và phương thức bảo đảm an ninh môi trường; chủ động phòng ngừa, kiểm soát các nguy cơ, thách thức; từng bước đẩy lùi ô nhiễm, suy thoái môi trường.