Tăng cường kiểm soát thuốc lá để thu hẹp khoảng cách giữa 'sống lâu' và 'sống khỏe'
Ông Đặng Đức Anh, Quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược cho biết, tuổi thọ trung bình của người Việt Nam hiện đạt khoảng 74,8 tuổi, nhưng mỗi người vẫn có khoảng 10 năm phải sống chung với bệnh tật. Trong khi đó, thuốc lá là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu có thể phòng tránh của các bệnh không lây nhiễm.
Kiểm soát thuốc lá từ yêu cầu nâng cao số năm sống khỏe
Chia sẻ tại hội thảo “Tăng cường kiểm soát thuốc lá trong thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân: Thực trạng và những vấn đề chính sách đặt ra”, diễn ra ngày 6/10, ông Đặng Đức Anh - Quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược cho biết, Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị yêu cầu “chuyển mạnh từ tư duy tập trung khám bệnh, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh”, đồng thời “tăng cường kiểm soát các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe”, trong đó có thuốc lá.
Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030, tuổi thọ trung bình của người dân đạt 75,5 tuổi, số năm sống khỏe tối thiểu 68 năm. Để triển khai các nhiệm vụ này, Bộ trưởng Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 3265/QĐ-BYT ngày 16/10/2025, trong đó đề ra nhiệm vụ xây dựng, hoàn thiện, trình ban hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Theo ông Đặng Đức Anh, việc thực hiện các chủ trương, chính sách về bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, trong đó có phòng, chống tác hại của thuốc lá, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi khoảng cách giữa “sống lâu” và “sống khỏe” vẫn còn hiện hữu tại Việt Nam.
Dẫn số liệu của Bộ Y tế, ông cho biết tuổi thọ trung bình của người Việt Nam hiện đạt khoảng 74,8 tuổi, song trung bình mỗi người vẫn có khoảng 10 năm phải sống chung với bệnh tật. Trong khi đó, thuốc lá là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu có thể phòng tránh được của các bệnh không lây nhiễm.
Đáng chú ý, theo số liệu của Bộ Y tế, thiệt hại kinh tế do hút thuốc lá chủ động và thụ động trong năm 2022 ước tính khoảng 108,7 nghìn tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP. Con số này cho thấy tác hại của thuốc lá không chỉ dừng lại ở sức khỏe người sử dụng và những người xung quanh mà còn tạo ra gánh nặng lớn đối với nền kinh tế.
Từ góc độ phát triển, ông Đặng Đức Anh cho rằng kiểm soát thuốc lá còn là một nội dung thiết thực của phát triển con người, gắn trực tiếp với yêu cầu đổi mới mô hình phát triển đất nước. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã nhấn mạnh mục tiêu đến năm 2030 đưa Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao.
Tiếp đó, Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam xác định yêu cầu chuyển đổi sang mô hình phát triển tự cường, sáng tạo, nhân văn, bền vững và hội nhập, tiếp tục khẳng định quan điểm lấy con người làm trung tâm, mục tiêu, động lực và chủ thể của phát triển.
Theo ông Đặng Đức Anh, trong bối cảnh dư địa tăng trưởng dựa vào vốn, lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên dần thu hẹp, lợi thế dân số vàng không còn kéo dài, cùng với quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh, chất lượng con người dựa trên sức khỏe, thể lực và trí lực sẽ trở thành nguồn lực quyết định đối với năng suất lao động và sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Liên quan đến định hướng này, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 2977/QĐ-BYT ngày 22/9/2026 về Kế hoạch thực hiện Nghị quyết số 19-NQ/TW, hướng tới mục tiêu tuổi thọ trung bình trên 80 tuổi và số năm sống khỏe tối thiểu trên 71 năm trong giai đoạn 2036 - 2045.
Hoàn thiện chính sách, bảo đảm nguồn lực bền vững cho kiểm soát thuốc lá
Theo ông Đặng Đức Anh, việc tiếp tục hoàn thiện khung chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá trên nền tảng những kết quả đã đạt được có ý nghĩa quan trọng trước mắt cũng như chiến lược lâu dài.
Thời gian qua, một số chính sách liên quan đến kiểm soát thuốc lá đã được ban hành. Trong đó, Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt số 66/2025/QH15 quy định lộ trình và lần đầu áp dụng thuế hỗn hợp đối với thuốc lá kể từ ngày 1/1/2027.
Quốc hội cũng đã ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15 ngày 30/11/2024, thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và giao Chính phủ tổ chức thực hiện cụ thể. Bên cạnh đó, Luật Phòng bệnh năm 2025 đã được ban hành, trong khi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được sửa đổi, bổ sung.
Trước yêu cầu tiếp tục hoàn thiện chính sách, ông Đặng Đức Anh đề nghị các đại biểu tập trung trao đổi, làm rõ ba vấn đề trọng tâm.
Trước hết là xác định vị trí và định hướng chính sách kiểm soát thuốc lá trong tiến trình đổi mới mô hình phát triển đất nước và thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW. Theo đó, cần đánh giá chính sách của Việt Nam đang ở đâu so với chuẩn mực, kinh nghiệm quốc tế, từ đó xác định những ưu tiên mới trong giai đoạn tới.
Vấn đề thứ hai liên quan đến nguồn lực và tổ chức thực hiện. Theo ông Đặng Đức Anh, cần làm rõ cơ chế bảo đảm nguồn tài chính bền vững cho hoạt động kiểm soát thuốc lá, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, bảo đảm các kết quả thực hiện có thể theo dõi, đánh giá.
Cùng với đó, cần nghiên cứu cách thức chuyển hóa các mục tiêu của Nghị quyết số 72-NQ/TW thành những cam kết, hành động cụ thể tại địa phương, với sự phối hợp thực chất của các ngành ngoài y tế và sự tham gia của toàn xã hội.
Vấn đề thứ ba là quản trị và bảo vệ chính sách. Ông Đặng Đức Anh đề nghị làm rõ giải pháp thực hiện hiệu quả Điều 5.3 của Công ước khung về kiểm soát thuốc lá, qua đó bảo vệ quá trình xây dựng và thực thi chính sách y tế công cộng một cách minh bạch, bảo đảm tiếng nói bình đẳng của các bên yếu thế và dựa trên những bằng chứng khách quan phục vụ hoạch định chính sách.
Tại hội thảo, các đại biểu đã thảo luận về chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá của Việt Nam trong tương quan với một số quốc gia trên thế giới và việc bảo vệ chính sách y tế công cộng trước tác động của ngành công nghiệp thuốc lá theo Điều 5.3 của Công ước khung.
Trên cơ sở các nội dung thảo luận, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược cho biêt, sẽ tiếp tục hoàn thiện các nghiên cứu phục vụ công tác tham mưu chính sách, trong đó có những nhiệm vụ, giải pháp thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW và Nghị quyết số 19-NQ/TW, góp phần nâng cao hiệu quả kiểm soát thuốc lá và bảo vệ sức khỏe nhân dân trong giai đoạn tới.