Sửa Luật Sở hữu trí tuệ: Cần 'đón đầu' những vấn đề mới

Đáng chú ý, bên cạnh yêu cầu mở rộng tầm nhìn hoàn thiện thể chế, các đại biểu cũng tập trung phân tích những vấn đề cụ thể trong chuyển giao chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng và cơ chế chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp, quyền đối với giống cây trồng.

Đón đầu AI, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu

Một trong những vấn đề đáng chú ý tại phiên thảo luận là đề nghị không chỉ nhìn nhận sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ dưới góc độ cắt giảm thủ tục, mà cần tính đến những biến chuyển nhanh chóng của khoa học, công nghệ và phương thức khai thác tài sản trí tuệ.

Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu (Đoàn TP Hà Nội) đã đưa ra góc nhìn từ thực tiễn ngành Y tế, đặc biệt là những tác động của AI đối với hoạt động khám, chữa bệnh. Theo Đại biểu, AI đang hỗ trợ đáng kể cho bác sĩ trong đọc phim CT, MRI, kê đơn thuốc và phát hiện sai sót y khoa. Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ cũng đặt ra câu hỏi về chủ thể sáng tạo, quyền tác giả và quyền khai thác dữ liệu.

Đại biểu đề nghị giữ nguyên tắc AI không phải là tác giả; đối với kết quả chẩn đoán có sự hỗ trợ của AI, quyền tác giả vẫn thuộc về bác sĩ, nhóm nghiên cứu chịu trách nhiệm lâm sàng. Sản phẩm do AI tạo ra không được bảo hộ nếu không có sự can thiệp sáng tạo của con người.

Một vấn đề khác được Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu đặc biệt lưu ý là khai thác dữ liệu y tế phục vụ huấn luyện AI thương mại. Dẫn thực tế Bệnh viện Đại học Y Hà Nội có hàng triệu dữ liệu bệnh nhân đã được ẩn danh hóa, Đại biểu cho rằng đây là tài sản cần được bảo vệ. Vì vậy, cần có quy định về việc xin phép cơ sở y tế khi sử dụng dữ liệu để huấn luyện AI thương mại.

Cũng từ thực tiễn y tế, Đại biểu đề cập đến yêu cầu bảo đảm khả năng tiếp cận thuốc generic với chi phí hợp lý. Theo Đại biểu, tình trạng thay đổi dạng muối, dạng bào chế của thuốc để đăng ký bằng sáng chế mới, qua đó kéo dài lợi thế bảo hộ và ngăn cản thuốc generic tham gia thị trường (evergreening), có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận thuốc của người bệnh. Đại biểu đề nghị làm rõ tiêu chí đánh giá tính sáng tạo đối với những thay đổi về dạng tồn tại hoặc công dụng mới của thuốc; đồng thời cụ thể hóa ngoại lệ Bolar, cho phép doanh nghiệp nghiên cứu, thử nghiệm và nộp hồ sơ đăng ký thuốc generic ngay trong thời gian bằng gốc còn hiệu lực.

Ở góc độ rộng hơn, Đại biểu Vũ Minh Đạo (Đoàn tỉnh Lai Châu) đề nghị xác định lộ trình hoàn thiện pháp luật phục vụ phát triển công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số. Theo Đại biểu, cần đồng bộ việc nghiên cứu xây dựng Luật Bản quyền tác giả để xử lý những vấn đề về sử dụng tác phẩm trong phát triển AI, trách nhiệm của nền tảng số, bảo vệ tri thức truyền thống và biểu đạt văn hóa của cộng đồng. Quá trình này cần hài hòa quyền của người sáng tạo với quyền tiếp cận, thụ hưởng văn hóa của nhân dân.

Đại biểu Nguyễn Thị Mai Phương (Đoàn tỉnh Gia Lai) cũng lưu ý yêu cầu rà soát tổng thể pháp luật về sở hữu trí tuệ. Theo Đại biểu, Luật Sở hữu trí tuệ đã qua nhiều lần sửa đổi, trong khi định hướng lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI dự kiến xây dựng Luật Bản quyền tác giả. Nếu các quy định được xây dựng riêng rẽ, không đặt trong tổng thể rà soát pháp luật về sở hữu trí tuệ, có thể phát sinh tình trạng phân tán, thiếu thống nhất về nguyên tắc, cơ chế quản lý và tổ chức thực hiện.

Đại biểu cho rằng cần đánh giá đầy đủ mối quan hệ giữa Luật Sở hữu trí tuệ với các luật liên quan, xác định rõ phạm vi điều chỉnh, nguyên tắc phân định thẩm quyền, trách nhiệm quản lý nhà nước và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan. Đây là cơ sở để bảo đảm tính ổn định, đồng bộ của hệ thống pháp luật, tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân trong xác lập, bảo vệ và khai thác quyền sở hữu trí tuệ.

Trong phần giải trình, tiếp thu, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết đã ghi nhận những ý kiến đề nghị mở rộng phạm vi sửa đổi liên quan đến AI, chuyển giao công nghệ, thương mại hóa kết quả nghiên cứu của các đại biểu.

Tuy nhiên, Bộ trưởng cho biết Luật Sở hữu trí tuệ mới được thông qua vào tháng 10/2025 và đang trong giai đoạn triển khai. Theo phạm vi được cấp có thẩm quyền cho phép, dự án Luật lần này tập trung vào hai nội dung chính: cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho việc đăng ký, xác lập quyền sở hữu trí tuệ; chuyển chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ nhằm bảo đảm tính thống nhất, hiệu quả.

Đối với những vấn đề mới được Đại biểu đặt ra, Bộ trưởng khẳng định Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục nghiên cứu, rà soát, đánh giá, đặc biệt là tổng kết thực tiễn và nghiên cứu tác động trước khi trình Chính phủ xem xét sửa đổi, bổ sung trong các luật tiếp theo.

Chuyển giao quản lý giống cây trồng, chuyển nhượng quyền: Bảo đảm không gián đoạn và an toàn pháp lý

Bên cạnh những vấn đề mới của nền kinh tế số, việc chuyển giao chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng cũng nhận được sự quan tâm của các đại biểu.

Đại biểu Vũ Minh Đạo bày tỏ đồng tình với việc xác định Bộ Khoa học và Công nghệ là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ, đồng thời đề nghị làm rõ trách nhiệm quản lý chuyên ngành của các bộ.

Từ thực tiễn địa phương miền núi, Đại biểu nhấn mạnh việc chuyển giao quản lý phải bảo đảm kế thừa đầy đủ hồ sơ, dữ liệu, kết quả khảo nghiệm và thời gian đã xử lý; không yêu cầu người dân nộp lại hồ sơ chỉ vì thay đổi cơ quan quản lý. Việc phân cấp cũng cần gắn với năng lực chuyên môn và cơ chế hỗ trợ nghiệp vụ, bảo đảm người dân ở xa có thể tiếp cận dịch vụ thuận lợi thông qua dữ liệu liên thông và hỗ trợ trực tuyến.

Đại biểu đồng thời lưu ý yêu cầu làm rõ điều khoản chuyển tiếp, phân định hồ sơ theo các mốc áp dụng pháp luật và bảo vệ tổ chức, cá nhân đang chọn, tạo, khai thác giống cây trồng hợp pháp trước khi phạm vi bảo hộ được mở rộng.

Một nội dung khác có ý nghĩa quan trọng đối với thị trường tài sản trí tuệ là cơ chế chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng.

Ủy viên là đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng việc bỏ thủ tục đăng ký hợp đồng chuyển nhượng riêng biệt, thay bằng thủ tục ghi nhận thay đổi chủ sở hữu trên văn bằng bảo hộ là hướng đi phù hợp. Tuy nhiên, dự thảo đang phân biệt hai thời điểm pháp lý: thời điểm hợp đồng có hiệu lực giữa các bên theo pháp luật dân sự và thời điểm quyền của chủ sở hữu được chuyển sang bên nhận sau khi cơ quan quản lý ghi nhận.

Theo Đại biểu, khoảng thời gian giữa hai thời điểm này cần được quy định rõ hơn để bảo đảm an toàn cho giao dịch. Nếu phát sinh hành vi xâm phạm quyền, giao dịch tiếp theo với người thứ ba hoặc bên chuyển nhượng mất khả năng thanh toán thì quyền lợi của bên nhận chuyển nhượng được bảo vệ đến đâu? Đặc biệt, nếu bên chuyển nhượng phá sản trong thời gian bên nhận đã thanh toán nhưng chưa được ghi nhận chuyển quyền, rủi ro có thể dồn về phía bên nhận.

Đại biểu đề nghị cập nhật kịp thời hồ sơ yêu cầu ghi nhận chuyển nhượng vào cơ sở dữ liệu để bên thứ ba có thể tra cứu; xác định nguyên tắc ưu tiên theo thứ tự nộp hồ sơ hợp lệ và hiệu lực đối với người thứ ba; đồng thời quy định thời hạn xử lý đủ rõ để doanh nghiệp dự liệu được thời điểm hoàn tất việc chuyển quyền.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Phó Trưởng Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng) đề nghị làm rõ quy trình xử lý khi có nhiều yêu cầu chuyển nhượng liên quan đến cùng một quyền sở hữu công nghiệp.

Đại biểu nêu tình huống chủ sở hữu ký hai hợp đồng chuyển nhượng toàn bộ quyền đối với cùng một nhãn hiệu cho hai bên khác nhau, cả hai bên đều nộp hồ sơ yêu cầu ghi nhận và phản đối hồ sơ của bên còn lại. Trong trường hợp đó, cần xác định rõ cơ quan đăng ký được giải quyết những nội dung nào trên cơ sở hồ sơ, nội dung nào thuộc thẩm quyền giải quyết tranh chấp, căn cứ nào để tiếp tục hoặc tạm dừng xử lý.

Theo Đại biểu, trường hợp tạm dừng phải có căn cứ, thời hạn hoặc điều kiện để tiếp tục giải quyết và trách nhiệm thông báo rõ ràng. Cần tránh để một phản đối chưa được kiểm chứng làm đình trệ kéo dài giao dịch hợp pháp, đồng thời bảo đảm thực hiện các quyết định có liên quan của cơ quan có thẩm quyền.

Liên quan nội dung việc chuyển giao chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết cơ quan soạn thảo đã phối hợp chặt chẽ với Bộ Nông nghiệp và Môi trường để thiết kế quy định chuyển giao chức năng quản lý. Các ý kiến của đại biểu sẽ tiếp tục được nghiên cứu, tiếp thu để hoàn thiện dự thảo.

Đối với điều khoản chuyển tiếp, Bộ trưởng khẳng định sẽ rà soát, chỉnh lý theo hướng rõ ràng, minh bạch, không tạo khoảng trống pháp lý, không bỏ sót trường hợp và không làm gián đoạn quyền của tổ chức, cá nhân trong quá trình chuyển giao chức năng quản lý. Hồ sơ đã nộp, thủ tục đang xử lý phải được tiếp nhận, giải quyết liên tục, không phát sinh thêm thủ tục cho người dân và doanh nghiệp.

Giải trình về cơ chế chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, bản chất chuyển nhượng là giao dịch dân sự, chịu sự điều chỉnh của pháp luật dân sự và pháp luật sở hữu trí tuệ. Quy định hiện hành đã có cơ chế xử lý khoảng trống giữa thời điểm hợp đồng có hiệu lực và thời điểm ghi nhận trên văn bằng bảo hộ để bảo vệ quyền.

Tuy nhiên, tiếp thu ý kiến đại biểu, cơ quan soạn thảo sẽ chỉnh lý theo hướng thống nhất quy định về chuyển nhượng quyền đối với giống cây trồng với chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp. Những nội dung chi tiết về thời hạn, tiếp cận thông tin sẽ được quy định cụ thể tại văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật sau khi được thông qua.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ cam kết tiếp tục phối hợp với Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội nghiên cứu, tiếp thu, hoàn thiện dự thảo trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua.