Sửa Luật Đo lường để bắt nhịp kỷ nguyên số và công nghệ lượng tử

Đo lường bước vào kỷ nguyên lượng tử và số hóa

Từ các dây chuyền sản xuất thông minh, hệ thống điện thông minh, y tế số, logistics cho tới trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) hay Internet vạn vật (IoT), mọi hoạt động đều phụ thuộc vào dữ liệu đo lường chính xác và được kết nối theo thời gian thực.

Tuy nhiên, sau hơn 14 năm triển khai thi hành, nhiều quy định của Luật Đo lường năm 2011 đã bộc lộ hạn chế, chưa theo kịp tốc độ phát triển của khoa học công nghệ và yêu cầu chuyển đổi số. Thực tiễn đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải sửa đổi luật theo hướng hiện đại, linh hoạt và số hóa mạnh mẽ hơn để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Trên thế giới, lĩnh vực đo lường đang chứng kiến bước chuyển mang tính lịch sử khi các chuẩn đo lường truyền thống dần được thay thế bằng các chuẩn dựa trên hằng số vật lý cơ bản của tự nhiên.

Cột mốc quan trọng nhất là năm 2018, khi Hệ đơn vị đo lường quốc tế (SI) được tái định nghĩa hoàn toàn. Các đơn vị như kilogram, giây, ampe hay kelvin không còn phụ thuộc vào các vật mẫu vật lý mà được xác lập dựa trên các hằng số bất biến như hằng số Planck hay tốc độ ánh sáng.

Sự thay đổi này mở ra kỷ nguyên đo lường lượng tử với hàng loạt công nghệ tiên tiến như đồng hồ nguyên tử quang học, cảm biến lượng tử, chuẩn điện lượng tử hay các hệ thống đo siêu chính xác.

Song song với đó, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư cũng đang thúc đẩy sự hình thành của đo lường thông minh (Smart Metrology). Thiết bị đo ngày nay không chỉ thực hiện phép đo đơn thuần mà còn có thể tự chẩn đoán, tự hiệu chuẩn, kết nối dữ liệu thời gian thực và tích hợp với các nền tảng AI, Digital Twin hay blockchain.

Đo lường hiện đại vì thế đã vượt ra ngoài phạm vi kỹ thuật truyền thống để trở thành nền tảng của sản xuất thông minh và quản trị số.

Nhiều quy định của Luật Đo lường không còn theo kịp thực tiễn

Trong bối cảnh đó, yêu cầu sửa đổi Luật Đo lường đang trở nên cấp thiết. Sau hơn 14 năm triển khai, Luật Đo lường năm 2011 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho hoạt động đo lường, góp phần bảo đảm công bằng trong giao dịch thương mại, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và hỗ trợ hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Tuy nhiên, trước tốc độ phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ và chuyển đổi số, nhiều quy định hiện hành đã bộc lộ khoảng trống.

Các thiết bị đo thông minh, đo tự động, đo từ xa xuất hiện ngày càng nhiều nhưng cơ chế quản lý dữ liệu số, kết nối liên thông và hậu kiểm vẫn chưa đầy đủ. Nhiều thủ tục kiểm định, hiệu chuẩn còn phức tạp; cơ chế xã hội hóa chưa đủ mạnh để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào hạ tầng đo lường.

Đặc biệt, Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chủ yếu cho tăng trưởng nhanh và bền vững. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách phải hoàn thiện thể chế trong lĩnh vực đo lường để đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số.

Phát biểu tại Hội thảo lấy ý kiến dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho biết, sau hơn 14 năm triển khai thi hành Luật Đo lường năm 2011, bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội đã có nhiều thay đổi sâu sắc.

Theo Thứ trưởng, chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng giữ vai trò động lực phát triển, trong khi lĩnh vực đo lường đang đứng trước yêu cầu mới về phương thức quản lý, hạ tầng kỹ thuật, kết nối và chia sẻ dữ liệu cũng như hội nhập quốc tế.

“Việc sửa đổi luật nhằm thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước, đồng thời khắc phục những bất cập phát sinh từ thực tiễn, bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật”, Thứ trưởng Lê Xuân Định nhấn mạnh.

Một trong những điểm thay đổi quan trọng nhất của dự thảo Luật sửa đổi lần này là chuyển đổi phương thức quản lý. Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Quốc gia Nguyễn Nam Hải cho biết, sau gần 15 năm thực hiện Luật Đo lường, bối cảnh phát triển của đất nước đã thay đổi mạnh mẽ; chuyển đổi số diễn ra sâu rộng trong mọi lĩnh vực.

Theo ông Nguyễn Nam Hải, lĩnh vực đo lường hiện nay không chỉ liên quan đến thiết bị đo mà còn liên quan trực tiếp tới dữ liệu, kết nối số, quản trị rủi ro và sự liên thông giữa các hệ thống.

Trên cơ sở tổng kết thực tiễn thi hành luật và nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, cơ quan soạn thảo đã xây dựng dự thảo Luật sửa đổi với ba nhóm chính sách lớn.​

Thứ nhất, thúc đẩy chuyển đổi số trong hoạt động đo lường, từng bước chuyển từ phương thức quản lý thủ công sang quản lý trên nền tảng số và dữ liệu số.

Thứ hai, đẩy mạnh xã hội hóa, phát huy vai trò của doanh nghiệp trong xây dựng năng lực hệ thống đo lường quốc gia.

Thứ ba, tăng cường phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình, cải cách thủ tục hành chính và cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh. “Đây là bước chuyển rất quan trọng, nhằm đổi mới căn bản tư duy quản lý trong lĩnh vực đo lường”, ông Nguyễn Nam Hải nhấn mạnh.

Ở góc độ chuyên ngành, Phó Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia Trần Hậu Ngọc cho biết, thời gian qua hệ thống đo lường quốc gia đã đạt nhiều kết quả tích cực.

Hiện nay, cả nước có khoảng 51 chuẩn đo lường quốc gia, hơn 8.000 chuẩn công tác và mỗi năm có khoảng 10 triệu phương tiện đo được kiểm định.

Tuy nhiên, nhiều hạn chế cũng đang dần bộc lộ. Các quy định hiện hành chưa theo kịp sự phát triển của thiết bị đo thông minh, đo tự động và đo từ xa; thủ tục kiểm định, hiệu chuẩn còn phức tạp; việc phân cấp, chia sẻ dữ liệu và phối hợp quản lý chưa rõ ràng.

Theo ông Trần Hậu Ngọc, dự thảo Luật sửa đổi hướng tới đổi mới căn bản tư duy quản lý: chuyển từ kiểm soát phương tiện đo sang quản lý độ tin cậy của phép đo; từ quản lý thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu và nền tảng số; tăng cường quản trị rủi ro và đẩy mạnh hậu kiểm.

“Luật được thiết kế theo hướng khung, linh hoạt hơn, tăng cường phân cấp và tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào hệ thống đo lường quốc gia”, ông Trần Hậu Ngọc cho biết.

Cần chiến lược “đi tắt đón đầu” trong kỷ nguyên lượng tử 

Từ góc độ doanh nghiệp, Phó Trưởng ban Kinh doanh Tập đoàn Điện lực Việt Nam Trần Thanh Bình nhận định, Luật Đo lường năm 2011 đã tạo lập khuôn khổ pháp lý tương đối đầy đủ, minh bạch cho hoạt động đo lường trong nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.

Theo ông Trần Thanh Bình, công tác quản lý đo lường trong các lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quyền lợi người dân và doanh nghiệp như điện, nước, xăng dầu, thương mại, y tế đã từng bước đi vào nền nếp; độ chính xác và minh bạch trong giao dịch được nâng cao.

Tuy nhiên, trước yêu cầu chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính, nhiều quy định hiện hành không còn phù hợp. “Việc tiếp tục sửa đổi, bổ sung Luật Đo lường là yêu cầu khách quan nhằm đáp ứng yêu cầu hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và thúc đẩy chuyển đổi số”, ông Trần Thanh Bình nhấn mạnh.

Theo các doanh nghiệp, một trong những yêu cầu lớn hiện nay là cần đơn giản hóa thủ tục kiểm định, hiệu chuẩn; làm rõ ranh giới giữa hoạt động dịch vụ tự nguyện và bắt buộc; đồng thời xây dựng cơ chế xã hội hóa đủ mạnh để thu hút đầu tư vào hạ tầng đo lường.

Trong bối cảnh công nghệ lượng tử và sản xuất thông minh đang phát triển mạnh mẽ trên toàn cầu, giới chuyên gia cho rằng Việt Nam cần sớm có chiến lược phát triển đo lường theo hướng hiện đại và hội nhập sâu rộng hơn.

Theo đó, trước hết cần nhanh chóng hoàn thiện hành lang pháp lý cho đo lường số và đo lường lượng tử, đồng thời đưa nội dung này vào chiến lược phát triển khoa học công nghệ quốc gia.

Bên cạnh đó, cần từng bước hiện đại hóa hệ thống chuẩn đo lường quốc gia theo định hướng lượng tử; đầu tư nâng cấp các phòng thí nghiệm trọng điểm; tăng cường tham gia các chương trình thừa nhận lẫn nhau ở cấp khu vực và quốc tế.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là xây dựng hạ tầng dữ liệu đo lường quốc gia đồng bộ, liên thông và bảo mật cao để phục vụ quản lý nhà nước cũng như phát triển kinh tế số.

Ngoài ra, Việt Nam cũng cần tập trung đào tạo đội ngũ chuyên gia chất lượng cao có kiến thức liên ngành giữa vật lý lượng tử, kỹ thuật đo lường, AI và công nghệ số.

Song song với đó là mở rộng hợp tác quốc tế nhằm tiếp cận tri thức, công nghệ lõi và nâng cao vị thế của Việt Nam trên bản đồ đo lường thế giới.

Trong nền kinh tế số, đo lường không còn là câu chuyện riêng của ngành kỹ thuật mà đã trở thành nền tảng của năng lực cạnh tranh quốc gia.

Một hệ thống đo lường hiện đại sẽ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm, bảo đảm minh bạch thương mại, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hỗ trợ phát triển công nghiệp thông minh.

Việc sửa đổi Luật Đo lường theo hướng số hóa, linh hoạt và hội nhập vì thế không chỉ nhằm tháo gỡ khó khăn cho công tác quản lý nhà nước mà còn tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững trong giai đoạn tới.

Trong cuộc đua công nghệ toàn cầu, quốc gia nào làm chủ được công nghệ đo lường tiên tiến sẽ nắm lợi thế lớn trong khoa học công nghệ, sản xuất và đổi mới sáng tạo.

Kỷ nguyên lượng tử đang mở ra một cuộc chơi mới, nơi sự chính xác trở thành tài nguyên chiến lược. Với Việt Nam, chủ động hoàn thiện thể chế, hiện đại hóa hạ tầng đo lường và thúc đẩy chuyển đổi số chính là chìa khóa để không bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua đó.