Sửa Luật Bảo vệ môi trường: Quản lý thực chất, bảo vệ sức khỏe cộng đồng
Từ phân loại chất thải rắn sinh hoạt, kiểm soát ô nhiễm không khí, nguồn nước đến trách nhiệm của doanh nghiệp và chính quyền địa phương, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường hướng tới giải quyết những vấn đề thiết thực đang tác động trực tiếp đến đời sống người dân. Quá trình hoàn thiện dự thảo tập trung đổi mới phương thức quản lý, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chặt chẽ các nguồn gây ô nhiễm.
Đổi mới phương thức quản lý, phân cấp gắn với trách nhiệm
Theo Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng, trong quá trình xây dựng, hoàn thiện dự án Luật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã nghiêm túc nghiên cứu, tiếp thu ý kiến của các cơ quan thẩm tra, đại biểu Quốc hội và các cơ quan liên quan.
Qua các phiên thảo luận tại tổ, tại hội trường và ý kiến bằng văn bản, có nhiều nhóm vấn đề được quan tâm, trong đó nổi bật là cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền trong quản lý môi trường; kiểm soát chất thải, ô nhiễm không khí, ô nhiễm nguồn nước; trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu; quan trắc môi trường và chuyển đổi số trong quản lý.
Quan điểm xuyên suốt của Bộ là sửa đổi quy định theo hướng rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, tăng tính khả thi và hiệu quả thực thi. Việc phân cấp phải gắn với năng lực tổ chức thực hiện, nguồn lực, công tác kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình; đồng thời không làm giảm yêu cầu bảo vệ môi trường.
Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, dự thảo Luật được hoàn thiện theo hướng đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đồng thời rà soát các quy định về đánh giá tác động môi trường và giấy phép môi trường để bảo đảm phù hợp với tính chất, quy mô và mức độ tác động của từng dự án.
Đối với việc miễn đánh giá tác động môi trường, dự thảo làm rõ hơn điều kiện áp dụng, theo hướng chỉ xem xét đối với dự án thứ cấp trong khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung hoặc cụm công nghiệp khi hạ tầng bảo vệ môi trường đáp ứng yêu cầu và dự án đã hoàn thành đầy đủ các thủ tục môi trường theo quy định.
Ngược lại, những dự án có nguy cơ tác động môi trường lớn, dự án xử lý chất thải nguy hại hoặc có hoạt động nhập khẩu phế liệu vẫn phải thực hiện các yêu cầu quản lý chặt chẽ, trong đó có giấy phép môi trường.
Một nội dung quan trọng khác là xác định thẩm quyền đối với dự án có phạm vi hoạt động liên tỉnh hoặc có tác động môi trường liên tỉnh, liên vùng. Dự thảo bổ sung khái niệm “địa bàn hoạt động liên tỉnh” làm căn cứ xem xét thẩm quyền thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường, cấp giấy phép môi trường và tổ chức kiểm tra, giám sát.
Tuy nhiên, phạm vi tác động liên tỉnh đôi khi chưa thể xác định đầy đủ ngay từ hồ sơ ban đầu mà chỉ được làm rõ trong quá trình đánh giá tác động môi trường hoặc cấp phép. Vì vậy, cần có quy định đủ rõ để tránh phát sinh lúng túng, thay đổi thẩm quyền giữa quá trình giải quyết thủ tục.
Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, dự thảo bổ sung, làm rõ một số yếu tố nhạy cảm về môi trường để việc phân loại dự án sát hơn với điều kiện thực tế và nguy cơ tác động đến cộng đồng.
Các yếu tố được xem xét gồm quy mô di dân, tái định cư; khu vực có cảnh quan thiên nhiên; hoạt động xả nước thải vào nguồn nước được sử dụng cho mục đích cấp nước sinh hoạt; phát thải khí thải tại khu vực tập trung dân cư.
Việc bổ sung các yếu tố này có thể khiến một số dự án phải thực hiện đánh giá tác động môi trường hoặc giấy phép môi trường theo quy định. Đây là yêu cầu cần thiết nhằm nhận diện sớm nguy cơ, phòng ngừa ô nhiễm ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án, thay vì chỉ xử lý khi sự cố hoặc vi phạm đã xảy ra.
Cùng với đó, dự thảo Nghị định hướng dẫn được xây dựng theo hướng phân cấp tối đa cho địa phương trong giải quyết các thủ tục môi trường, phù hợp với điều kiện và năng lực quản lý trên địa bàn.
Kiểm soát ô nhiễm từ nguồn, giải quyết những vấn đề dân sinh
Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý phù hợp.
Dự thảo Luật tiếp tục xác lập nguyên tắc thống nhất về phân loại chất thải rắn sinh hoạt nhằm tăng khả năng tái sử dụng, tái chế và giảm lượng chất thải phải chôn lấp. Tuy nhiên, phương thức và lộ trình thực hiện cần căn cứ vào điều kiện hạ tầng thu gom, vận chuyển, xử lý của từng địa phương. UBND cấp tỉnh có trách nhiệm quyết định phương thức, lộ trình phù hợp.
Điều quan trọng là sau khi phân loại, chất thải phải được thu gom và xử lý riêng theo từng nhóm. Nếu người dân đã thực hiện phân loại nhưng hệ thống thu gom vẫn trộn lẫn thì mục tiêu của chính sách sẽ không đạt được.
Dự thảo cũng nhấn mạnh thứ tự ưu tiên trong quản lý chất thải: giảm phát sinh, tái sử dụng, tái chế, thu hồi năng lượng và hạn chế chôn lấp trực tiếp. Đồng thời, cần phân biệt rõ chất thải, phế liệu và nguyên liệu đã qua tái chế để bảo đảm quản lý đúng bản chất, tránh lợi dụng danh nghĩa tái chế để đưa chất thải vào môi trường.
Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu là một công cụ quan trọng để chuyển một phần trách nhiệm quản lý chất thải từ ngân sách và xã hội sang các chủ thể đưa sản phẩm, bao bì ra thị trường.
Dự thảo bổ sung quy định về trách nhiệm pháp lý đối với tổ chức được nhà sản xuất, nhà nhập khẩu ủy quyền thực hiện trách nhiệm tái chế. Qua đó, làm rõ hơn trách nhiệm của các bên trong quá trình thực hiện nghĩa vụ.
Bên cạnh đó, dự thảo có các quy định chuyển tiếp đối với khoản đóng góp tài chính phát sinh đến hết năm 2026; đồng thời giao quy định chi tiết lộ trình đối với nhóm sản phẩm, bao bì chưa có hạ tầng tái chế và việc chuyển tiếp nghĩa vụ chưa thực hiện đối với một số nhóm sản phẩm, bao bì đặc thù.
Mục tiêu là bảo đảm chính sách EPR có lộ trình phù hợp với điều kiện thực tế, nhưng vẫn giữ nguyên tắc nhà sản xuất, nhà nhập khẩu phải có trách nhiệm đối với sản phẩm, bao bì sau khi đưa ra thị trường.
Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng cho biết: Dự thảo bổ sung các quy định về kiểm kê nguồn phát thải, dự báo ô nhiễm, trách nhiệm quản lý chất lượng không khí và nguyên tắc xây dựng vùng phát thải thấp.
Đối với vùng phát thải thấp, UBND cấp tỉnh sẽ xác định phạm vi, đối tượng, lộ trình và biện pháp kiểm soát phát thải, trình HĐND cùng cấp quyết định. Việc xây dựng và triển khai phải bảo đảm thống nhất với quy hoạch đô thị, tổ chức giao thông và kế hoạch quản lý chất lượng không khí của địa phương.
Dự thảo cũng đặt ra yêu cầu phối hợp giữa các cơ quan liên quan thông qua cơ chế phối hợp trong kế hoạch quốc gia về quản lý chất lượng không khí. Đây là nội dung quan trọng bởi ô nhiễm không khí không chỉ giới hạn trong địa giới hành chính của một địa phương, mà có thể lan truyền và tác động trên phạm vi rộng.
Các quy định chi tiết về tiêu chí, biện pháp kiểm soát vùng phát thải thấp sẽ tiếp tục được cụ thể hóa trong văn bản hướng dẫn thi hành.
Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng cho biết: Việc kiểm soát xả nước thải được xem xét theo từng thông số ô nhiễm mà nguồn nước tiếp nhận đã hết khả năng chịu tải.
Theo đó, không được xả nước thải có chứa thông số ô nhiễm vào nguồn nước tiếp nhận đã hết khả năng chịu tải đối với chính thông số đó, trừ trường hợp dự án, cơ sở có phương án xử lý đáp ứng yêu cầu về chất lượng môi trường nước mặt.
Điểm điều chỉnh này giúp việc kiểm soát xả thải cụ thể hơn so với cách tiếp cận trước đây, vốn tập trung vào trường hợp tất cả các thông số bắt buộc đều vượt khả năng chịu tải.
Việc đánh giá khả năng tiếp nhận của nguồn nước cần được thực hiện trên cơ sở khoa học, gắn với đặc điểm của từng nguồn nước và từng thông số ô nhiễm. Đây là căn cứ quan trọng để kiểm soát hoạt động xả thải, bảo vệ chất lượng nguồn nước và hạn chế nguy cơ ô nhiễm tích lũy.
Minh bạch dữ liệu, bảo đảm nguồn lực và trách nhiệm thực thi
Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, dữ liệu quan trắc là căn cứ quan trọng phục vụ quản lý nhà nước, giám sát hoạt động xả thải và phát hiện vi phạm. Vì vậy, dự thảo xác định rõ trách nhiệm của đơn vị vận hành, chủ dự án, cơ sở sản xuất, kinh doanh và tổ chức cung cấp dữ liệu đối với tính trung thực, chính xác, khách quan, toàn vẹn, liên tục và khả năng truy xuất của thông tin.
Các chủ thể có trách nhiệm pháp lý đối với tính xác thực của dữ liệu do mình cung cấp, đồng thời phải bảo đảm không có hành vi can thiệp, làm sai lệch kết quả quan trắc.
Dự thảo Nghị định cũng quy định yêu cầu đối với tổ chức cung cấp dịch vụ quan trắc môi trường; việc lấy, lưu giữ mẫu quan trắc tự động và liên tục. Khi dữ liệu có dấu hiệu vượt ngưỡng, cơ quan có thẩm quyền có thể tổ chức phân tích lại mẫu tại phòng thí nghiệm để đánh giá, xử lý vi phạm theo quy định.
Cùng với đó, hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu môi trường được định hướng xây dựng thống nhất, kết nối và chia sẻ giữa Trung ương với địa phương. Việc sử dụng mã định danh của tổ chức, doanh nghiệp và kết nối dữ liệu với cơ quan thuế, các cơ quan liên quan sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý.
Một điểm đáng chú ý là thủ tục thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường và cấp giấy phép môi trường được thực hiện trên môi trường điện tử. Cơ quan giải quyết thủ tục không được yêu cầu tổ chức, cá nhân nộp lại những giấy tờ, hồ sơ đã có trong cơ sở dữ liệu theo quy định.
Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng cho biết: Dự thảo tiếp tục duy trì các quy định hiện hành về kiểm kê khí nhà kính, đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV), phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính và trách nhiệm của các cơ sở phát thải lớn.
Theo quy định được đề xuất, cơ sở phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính định kỳ hai năm một lần. Đây là cơ sở để theo dõi, đánh giá mức phát thải và thực hiện các nghĩa vụ có liên quan.
Đối với thị trường carbon, dự thảo bổ sung, làm rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia, yêu cầu bảo đảm lợi ích công cộng, quản lý tài chính, thuế và hoạt động chuyển giao tín chỉ carbon quốc tế. Việc thực hiện các cam kết quốc tế phải đặt trong tổng thể lợi ích quốc gia và điều kiện thực tế của Việt Nam.
Riêng vấn đề xác định tín chỉ carbon, hạn ngạch phát thải có phải là quyền tài sản hay không, Bộ sẽ tiếp tục đánh giá tác động chính sách để đề xuất phương án phù hợp. Đây là vấn đề cần được nghiên cứu thận trọng, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và yêu cầu quản lý thị trường carbon.
Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 đã đặt ra định hướng về nguồn lực cho công tác bảo vệ môi trường, trong đó có nội dung liên quan đến tỷ lệ chi ngân sách.
Trong quá trình hoàn thiện dự thảo Luật, Bộ đã đưa nội dung này ra xin ý kiến các thành viên Chính phủ. Quan điểm đề xuất của Bộ là chưa quy định cứng tỷ lệ tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm ngay trong dự thảo Luật.
Việc cân đối, phân bổ ngân sách cần có tính linh hoạt, phù hợp với khả năng ngân sách từng thời kỳ và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là giảm ưu tiên đối với nhiệm vụ bảo vệ môi trường.
Bộ Tài chính tiếp tục thực hiện chức năng quản lý ngân sách, cân đối và phân bổ nguồn lực; Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định các nhiệm vụ chuyên môn, yêu cầu kỹ thuật và tiêu chí ưu tiên, phối hợp với Bộ Tài chính trong quá trình thực hiện. Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm đúng chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan, hạn chế phát sinh thêm khâu trung gian.
Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng cho biết: Mục tiêu cuối cùng của việc sửa đổi Luật là nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho người dân và hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp.
Các quy định về phân loại rác, kiểm soát nước thải, quản lý chất lượng không khí, quan trắc môi trường và trách nhiệm của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu đều hướng tới phòng ngừa ô nhiễm từ sớm, từ xa; giảm áp lực lên môi trường và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Đối với chính quyền địa phương, phân cấp, phân quyền phải đi cùng trách nhiệm và năng lực thực thi. Người đứng đầu UBND các cấp chịu trách nhiệm về công tác kiểm soát ô nhiễm trong phạm vi quản lý; đồng thời phải chủ động phối hợp khi phát sinh ô nhiễm liên tỉnh, xuyên biên giới hoặc các vấn đề môi trường có tính liên vùng.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu đầy đủ ý kiến của các cơ quan, đại biểu Quốc hội và các thành viên Chính phủ để hoàn thiện dự thảo. Chúng tôi xác định, một chính sách môi trường chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thực hiện hiệu quả trong thực tiễn, người dân được hưởng lợi từ môi trường sống trong lành hơn và doanh nghiệp có trách nhiệm hơn đối với môi trường.