Sửa Luật Bảo vệ môi trường: Phân cấp mạnh, không buông lỏng kiểm soát ô nhiễm
Dự thảo Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi được xây dựng theo hướng đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cắt giảm thủ tục hành chính, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Đáng chú ý, dự thảo bổ sung nhiều quy định mới về kiểm soát ô nhiễm không khí, bảo vệ nguồn nước, quản lý chất thải và trách nhiệm đối với dữ liệu quan trắc. Trao đổi về những nội dung này, ông Tăng Thế Cường, Cục trưởng Cục Môi trường, đã làm rõ các chính sách đáng chú ý và định hướng hoàn thiện dự thảo Luật.
Nhấn mạnh mục tiêu của việc sửa đổi Luật, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết: Mục tiêu cuối cùng là nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho người dân và hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp.
Định hướng này cũng là cơ sở để hoàn thiện các chính sách theo hướng đổi mới phương thức quản lý, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Hoàn thiện công cụ quản lý, tháo gỡ vướng mắc về thủ tục
Theo ông Tăng Thế Cường - Cục trưởng Cục Môi trường, việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương, định hướng lớn của Đảng, nhất là Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương. Trong quá trình xây dựng dự án Luật, Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã nhận được nhiều ý kiến đóng góp trách nhiệm, tâm huyết của các đại biểu Quốc hội.
Tại phiên thảo luận ở tổ ngày 24/10/2026 và phiên thảo luận tại hội trường ngày 6/11/2026, có 75 lượt đại biểu phát biểu tại phiên thảo luận tổ, 17 lượt đại biểu phát biểu tại hội trường; 3 Đoàn đại biểu Quốc hội và 12 đại biểu gửi ý kiến bằng văn bản.
Trên cơ sở các ý kiến đóng góp, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã tổng hợp, nghiên cứu, tiếp thu và giải trình nhiều nội dung quan trọng, tập trung vào các vấn đề như cắt giảm thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền, quản lý chất thải, kiểm soát ô nhiễm không khí, nguồn nước, dữ liệu quan trắc và ứng phó với biến đổi khí hậu.
Mục tiêu đặt ra là hoàn thiện công cụ quản lý nhà nước về môi trường, vừa tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, vừa bảo đảm yêu cầu bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.
Một trong những định hướng xuyên suốt của dự thảo là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm nhưng không buông lỏng quản lý.
Đáng chú ý, tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, dự thảo đã bổ sung một số yếu tố nhạy cảm về môi trường làm tiêu chí phân loại dự án, gồm quy mô di dân, tái định cư; yếu tố danh lam thắng cảnh; việc xả nước thải vào nguồn nước cấp nước sinh hoạt và xả khí thải tại khu dân cư tập trung.
Việc bổ sung các tiêu chí này có thể khiến một số dự án phải thực hiện đánh giá tác động môi trường hoặc có giấy phép môi trường so với phương án dự thảo trước đó. Tuy nhiên, đi cùng với yêu cầu kiểm soát chặt chẽ hơn, Bộ cũng đề xuất phân quyền tối đa cho địa phương giải quyết thủ tục hành chính đối với các đối tượng này.
Đối với những dự án có địa bàn hoạt động liên tỉnh, dự thảo quy định thẩm quyền giải quyết thuộc cơ quan trung ương nhằm bảo đảm tính thống nhất trong thẩm định, cấp phép, kiểm tra và giám sát.
Ở chiều ngược lại, dự thảo cũng bổ sung quy định miễn đánh giá tác động môi trường đối với dự án thứ cấp trong khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung và cụm công nghiệp nếu có hạ tầng kỹ thuật đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường, đồng thời đã hoàn thành đầy đủ thủ tục môi trường.
Theo Cục trưởng Cục Môi trường Tăng Thế Cường, việc đơn giản hóa thủ tục sẽ được thực hiện đồng thời với tăng cường hậu kiểm trên cơ sở dữ liệu môi trường và giám sát theo mức độ rủi ro. Đây là cách tiếp cận nhằm giảm những thủ tục không cần thiết nhưng vẫn bảo đảm các dự án, cơ sở sản xuất phải tuân thủ đầy đủ yêu cầu bảo vệ môi trường.
Kiểm soát ô nhiễm từ không khí đến nguồn nước, chất thải
Một điểm đáng chú ý khác của dự thảo Luật là bổ sung các quy định nhằm tăng cường quản lý chất lượng môi trường không khí, trong đó có nguyên tắc thiết lập và quản lý vùng phát thải thấp.
Cụ thể, dự thảo bổ sung quy định về kiểm kê phát thải, dự báo ô nhiễm và trách nhiệm quản lý chất lượng không khí. Theo đó, UBND cấp tỉnh sẽ xác định phạm vi, đối tượng, lộ trình và biện pháp kiểm soát phát thải, trình HĐND cùng cấp quyết định, bảo đảm phù hợp với quy hoạch đô thị, tổ chức giao thông và kế hoạch quản lý chất lượng không khí.
Các tiêu chí và biện pháp áp dụng sẽ được quy định cụ thể trong dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành.
Việc thiết lập vùng phát thải thấp được kỳ vọng tạo cơ sở pháp lý để các địa phương chủ động kiểm soát các nguồn phát thải, lựa chọn lộ trình và giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý chất lượng không khí trên địa bàn.
Đối với tài nguyên nước, dự thảo Luật điều chỉnh cách tiếp cận kiểm soát hoạt động xả thải theo khả năng chịu tải của nguồn tiếp nhận. Đây cũng là nội dung nhận được nhiều ý kiến của cơ quan thẩm tra và đại biểu Quốc hội.
Ông Tăng Thế Cường cho biết, trong quá trình xây dựng dự thảo, Bộ từng đề xuất phương án không cho phép dự án mới, dự án mở rộng xả nước thải khi nguồn nước không còn khả năng chịu tải đối với tất cả các thông số bắt buộc đánh giá.
Tuy nhiên, sau khi tiếp thu ý kiến đóng góp, Bộ đã chỉnh lý theo hướng kiểm soát hoạt động xả thải đối với từng thông số ô nhiễm đã công bố khả năng chịu tải.
Theo phương án mới, không cho phép xả nước thải có thông số đã hết khả năng chịu tải vào nguồn tiếp nhận không còn khả năng chịu tải đối với thông số đó, trừ trường hợp chủ dự án, cơ sở có phương án xử lý đáp ứng yêu cầu về chất lượng nước mặt.
Cách tiếp cận này nhằm kiểm soát cụ thể từng thông số ô nhiễm, tránh tình trạng nguồn nước đã vượt khả năng tiếp nhận đối với một chất ô nhiễm nhưng vẫn tiếp tục phải chịu thêm áp lực xả thải. Đồng thời, quy định cũng đặt ra yêu cầu rõ hơn đối với chủ dự án, cơ sở trong việc kiểm soát chất lượng nước thải trước khi xả ra môi trường.
Trong lĩnh vực quản lý chất thải rắn sinh hoạt, dự thảo thống nhất nguyên tắc phân loại theo hướng tăng tái chế, tái sử dụng và giảm chôn lấp. UBND cấp tỉnh được giao quyết định phương thức, lộ trình thực hiện phù hợp với điều kiện hạ tầng của từng địa phương.
Theo Cục trưởng Cục Môi trường, một yêu cầu quan trọng là phải bảo đảm chất thải sau phân loại được thu gom, vận chuyển và xử lý riêng. Nếu chỉ yêu cầu người dân phân loại tại nguồn nhưng khâu thu gom, vận chuyển và xử lý không đồng bộ thì hiệu quả chính sách sẽ bị hạn chế.
Vì vậy, quy định về quản lý chất thải được hoàn thiện theo thứ tự ưu tiên: giảm phát sinh, tái sử dụng, tái chế, thu hồi năng lượng và hạn chế chôn lấp trực tiếp.
Đối với trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR), dự thảo bổ sung trách nhiệm pháp lý của tổ chức được nhà sản xuất, nhập khẩu ủy quyền thực hiện trách nhiệm tái chế. Đồng thời, bổ sung quy định chuyển tiếp đối với các khoản đóng góp tài chính phát sinh từ năm 2026 trở về trước.
Dự thảo Nghị định hướng dẫn cũng quy định lộ trình chuyển tiếp đối với một số nhóm sản phẩm, bao bì chưa có đủ hạ tầng tái chế và cơ chế bảo lưu khối lượng nghĩa vụ chưa thực hiện được đối với nhóm sản phẩm, bao bì đặc thù.
Những điều chỉnh này hướng tới tháo gỡ khó khăn trong quá trình thực hiện EPR, đồng thời tiếp tục duy trì trách nhiệm của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu đối với sản phẩm, bao bì sau khi đưa ra thị trường.
Minh bạch dữ liệu, tăng trách nhiệm và hiệu quả hậu kiểm
Cùng với hoàn thiện các quy định về kiểm soát nguồn gây ô nhiễm, dự thảo Luật đặc biệt chú trọng nâng cao tính minh bạch, độ tin cậy của dữ liệu quan trắc môi trường.
Theo ông Tăng Thế Cường, dự thảo bổ sung trách nhiệm của chủ cơ sở trong việc bảo đảm dữ liệu quan trắc chính xác, khách quan, toàn vẹn, liên tục và có khả năng truy xuất nguồn gốc; đồng thời ngăn chặn các hành vi can thiệp, làm sai lệch kết quả quan trắc.
Chủ dự án, cơ sở và tổ chức cung cấp dữ liệu phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính trung thực, chính xác của thông tin, dữ liệu do mình cung cấp. Hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu môi trường được xây dựng theo hướng thống nhất, dùng chung, kết nối và chia sẻ từ Trung ương đến địa phương.
Đáng chú ý, dự thảo bổ sung quy định việc thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường và cấp giấy phép môi trường được thực hiện trên môi trường điện tử; không yêu cầu tổ chức, cá nhân cung cấp lại hồ sơ đã có trong cơ sở dữ liệu.
Đây là bước tiến trong ứng dụng chuyển đổi số vào quản lý môi trường, góp phần giảm thời gian, chi phí thực hiện thủ tục hành chính, hạn chế việc yêu cầu cung cấp trùng lặp hồ sơ và nâng cao khả năng giám sát của cơ quan quản lý nhà nước.
Tuy nhiên, khi chuyển mạnh sang hậu kiểm và quản lý dựa trên dữ liệu, yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm dữ liệu quan trắc thực chất, không bị can thiệp, làm sai lệch. Việc xác định trách nhiệm pháp lý đối với chủ cơ sở và tổ chức cung cấp dữ liệu vì thế có ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm hiệu lực thực thi của Luật.
Một nội dung khác được các đại biểu Quốc hội quan tâm là quy định về tỷ lệ ngân sách nhà nước dành cho bảo vệ môi trường.
Ông Tăng Thế Cường cho biết, đây là vấn đề được Ủy ban Thường vụ Quốc hội, cơ quan thẩm tra và nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm. Trên cơ sở ý kiến của Bộ Tài chính tại cuộc họp ngày 30/9/2026 do Phó Thủ tướng Chính phủ chủ trì, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã giải trình theo phương án không quy định tỷ lệ cụ thể trong dự thảo Luật và phương án này đã được thống nhất.
Tuy nhiên, tại phiên thảo luận ở tổ, các đại biểu Quốc hội tiếp tục đề nghị làm rõ nội dung này. Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục đề xuất không quy định tỷ lệ cụ thể trong dự thảo Luật nhằm bảo đảm tính linh hoạt trong cân đối, điều hành ngân sách nhà nước, phù hợp với điều kiện thực tế và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ.
Có thể thấy, các nội dung sửa đổi lần này không chỉ nhằm cắt giảm thủ tục hành chính hay phân định lại thẩm quyền quản lý, mà còn hướng tới đổi mới phương thức quản trị môi trường. Từ kiểm soát dự án, quản lý chất thải đến kiểm soát phát thải, bảo vệ nguồn nước và minh bạch dữ liệu, dự thảo đặt trọng tâm vào phòng ngừa, kiểm soát rủi ro và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể.
Việc phân cấp mạnh hơn cho địa phương, trao quyền chủ động trong tổ chức thực hiện phải đi liền với cơ chế hậu kiểm hiệu quả, dữ liệu minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng. Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm cải cách thủ tục không đồng nghĩa với hạ thấp yêu cầu bảo vệ môi trường, tạo thuận lợi cho sản xuất, kinh doanh nhưng không đánh đổi môi trường và sức khỏe cộng đồng.