Sửa Luật Bảo vệ môi trường: Không để cải cách thủ tục tạo khoảng trống quản lý
Hoàn thiện Luật Bảo vệ môi trường không chỉ nhằm tháo gỡ những bất cập sau 5 năm thực thi Luật năm 2020, mà còn phải đáp ứng yêu cầu đổi mới phương thức quản lý trong giai đoạn phát triển mới. Trong đó, cải cách thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cần đi đôi với bảo đảm nguồn lực, năng lực thực thi và cơ chế giám sát, tránh để những khoảng trống trong quản lý trở thành nguy cơ phát sinh ô nhiễm.
Đổi mới tư duy, chuyển từ xử lý chất thải sang kinh tế tuần hoàn
Sau 5 năm triển khai Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, công tác quản lý môi trường đã có những chuyển biến, song thực tiễn cũng bộc lộ nhiều vấn đề cần tiếp tục tháo gỡ. Từ ô nhiễm không khí, xử lý chất thải rắn đến những bất cập trong tổ chức thực hiện pháp luật, tất cả đều đặt ra yêu cầu phải đổi mới cách tiếp cận, nâng cao hiệu lực quản lý và bảo đảm các chính sách thực sự đi vào cuộc sống.
Một trong những định hướng quan trọng được đặt ra trong quá trình hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường là chuyển đổi tư duy từ quản lý, xử lý chất thải đơn thuần sang khai thác giá trị tài nguyên từ chất thải, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và phát triển công nghiệp môi trường.
Tại Hội thảo “Tham vấn dự thảo Nghị định và dự thảo Thông tư quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức sáng 12/11, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên nhấn mạnh yêu cầu đổi mới cách tiếp cận,gắn bảo vệ môi trường với chuyển đổi xanh, phát triển bền vững và kinh tế tuần hoàn.
Theo Thứ trưởng Lê Trọng Yên, nếu trước đây chất thải chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ xử lý thì hiện nay cần chuyển mạnh sang tư duy kinh tế tuần hoàn, phát triển công nghiệp môi trường. Ứng dụng khoa học, công nghệ trong xử lý rác không chỉ giải quyết lượng chất thải phát sinh mà còn có thể tạo ra điện, hạn chế chôn lấp, nâng cao hiệu quả phân loại và xử lý.
Định hướng này gắn với mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ chất thải rắn sinh hoạt được xử lý bằng phương pháp chôn lấp phải dưới 30%. Đây là mục tiêu đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ từ khâu phân loại tại nguồn, thu gom, vận chuyển đến lựa chọn công nghệ xử lý và đầu ra của sản phẩm tái chế.
Theo ông Lê Trọng Yên, chôn lấp không chỉ liên quan đến sử dụng đất mà còn tiềm ẩn nguy cơ tác động đến môi trường nước mặt, nước ngầm và khu vực xung quanh. Vì vậy, quá trình tổ chức thực hiện phải có cách tiếp cận phù hợp, sử dụng hiệu quả nguồn lực và tuyệt đối tránh lãng phí.
Thực tế, nếu chỉ tập trung đầu tư nhà máy xử lý mà chưa giải quyết được bài toán phân loại, thu gom và đầu ra cho sản phẩm sau xử lý thì hiệu quả của toàn bộ hệ thống sẽ bị hạn chế. Muốn giảm chôn lấp, các địa phương phải tổ chức được chuỗi quản lý chất thải đồng bộ, trong đó chất thải không chỉ là đối tượng cần xử lý mà còn là nguồn tài nguyên có thể tái sử dụng, tái chế, thu hồi năng lượng.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với việc xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành Luật: chính sách phải tạo hành lang pháp lý để thúc đẩy công nghệ xử lý tiên tiến, huy động nguồn lực xã hội và khuyến khích doanh nghiệp tham gia vào chuỗi kinh tế tuần hoàn.
Phân cấp, phân quyền phải đi cùng năng lực thực thi
Đổi mới tư duy quản lý chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được cụ thể hóa bằng một hệ thống pháp luật đồng bộ, khả thi và xác định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng ngành.
Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết. Việc chuyển giao thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính và tổ chức thực hiện nhiệm vụ quản lý môi trường về địa phương, cơ sở phải đi đôi với bảo đảm cán bộ chuyên môn, kinh phí, dữ liệu và hướng dẫn nghiệp vụ. Nếu chỉ chuyển giao trách nhiệm mà không chuyển giao đầy đủ điều kiện thực hiện, hiệu quả quản lý khó được bảo đảm.
Thông tin về quá trình xây dựng văn bản, ông Tăng Thế Cường, Cục trưởng Cục Môi trường cho biết, Chính phủ đã trình Quốc hội dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, dự kiến được thông qua vào cuối tháng 11/2026. Để các chính sách mới sớm đi vào cuộc sống, những văn bản quy định chi tiết cũng cần được chuẩn bị, ban hành đồng bộ, bảo đảm luật và nghị định có thể song hành triển khai.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan xây dựng dự thảo nghị định và thông tư hướng dẫn. Riêng dự thảo nghị định hiện có 240 điều, phần thân dài 260 trang và phụ lục dài 315 trang, đang tiếp tục được hoàn thiện.
Khối lượng văn bản lớn cho thấy phạm vi điều chỉnh và yêu cầu quản lý môi trường ngày càng phức tạp. Tuy nhiên, chất lượng văn bản không chỉ được đánh giá bằng số lượng điều khoản hay mức độ bao quát chính sách, mà quan trọng hơn là tính thống nhất, dễ tiếp cận và khả năng áp dụng trong thực tế.
Một hệ thống quy định nhiều tầng nấc nhưng thiếu tính hệ thống, khó tra cứu có thể làm tăng chi phí tuân thủ, gây lúng túng cho cán bộ thực thi và doanh nghiệp. Đặc biệt, khi thẩm quyền được phân cấp mạnh hơn, sự thiếu thống nhất trong hướng dẫn có thể dẫn đến tình trạng cùng một quy định nhưng mỗi địa phương lại có cách hiểu, cách vận dụng khác nhau.
Vì vậy, phân cấp, phân quyền cần được đặt trong tổng thể đổi mới phương thức quản lý, gắn với trách nhiệm giải trình và năng lực thực hiện. Cấp nào được giao thẩm quyền phải có đủ điều kiện để thực hiện thẩm quyền đó; đồng thời phải có cơ chế kiểm tra, giám sát để bảo đảm tính thống nhất trong quản lý nhà nước về môi trường.
Giảm tiền kiểm nhưng không được buông lỏng hậu kiểm
Một trong những nội dung nhận được nhiều ý kiến từ thực tiễn địa phương là việc cắt giảm thủ tục hành chính về môi trường, nhất là các thủ tục đăng ký môi trường. Đây là chủ trương cần thiết nhằm giảm thời gian, chi phí cho doanh nghiệp, song cũng đặt ra yêu cầu phải đánh giá đầy đủ năng lực hậu kiểm của cơ quan quản lý.
Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ đề nghị cân nhắc kỹ việc cắt giảm thủ tục đăng ký môi trường. Theo địa phương, khi thu hẹp hoặc nới lỏng khâu tiền kiểm, công tác hậu kiểm có thể gặp khó khăn, đặc biệt trong việc phát hiện và xử lý vi phạm.
Cùng quan tâm đến vấn đề này, ông Lê Hùng Thắng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình cho rằng, việc cắt giảm thủ tục hành chính về môi trường đã tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, nhưng cũng đặt ra những băn khoăn đối với cơ quan quản lý địa phương.
Theo ông Thắng, hiện nay cơ quan chức năng tiếp nhận đăng ký của doanh nghiệp nhưng không có bước kiểm soát trước. Chỉ khi xảy ra hậu quả mới bắt đầu triển khai các giải pháp xử lý, dẫn đến nguy cơ xuất hiện khoảng trống trong quy trình quản lý.
Ông Thắng dẫn ví dụ một số loại hình sản xuất, kinh doanh, trong đó có hoạt động chăn nuôi, chỉ thực hiện đăng ký môi trường. Tại những khu vực thường xuyên nhận được phản ánh của người dân, việc kiểm tra, xử lý các vấn đề môi trường vẫn gặp nhiều khó khăn. Hoạt động chăn nuôi trong khu dân cư, từ cơ sở nhỏ lẻ đến trang trại tập trung, đều có những đặc thù khiến việc xử lý triệt để không đơn giản.
Những ý kiến này cho thấy một vấn đề cần được tính toán thận trọng trong quá trình hoàn thiện chính sách: cắt giảm thủ tục không đồng nghĩa với cắt giảm trách nhiệm bảo vệ môi trường. Nếu tiền kiểm được đơn giản hóa nhưng hệ thống giám sát, kiểm tra và xử lý vi phạm không được tăng cường tương ứng, nguy cơ ô nhiễm có thể không được phát hiện kịp thời.
Do đó, thay vì áp dụng một cách tiếp cận đồng loạt, cần phân loại đối tượng quản lý theo tính chất hoạt động và mức độ rủi ro môi trường. Những cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm cao cần được kiểm soát chặt chẽ, trong khi các đối tượng ít rủi ro có thể áp dụng quy trình đơn giản hơn.
Đồng thời, cần phát huy hiệu quả cơ chế tiếp nhận phản ánh của người dân, tăng cường kiểm tra theo dấu hiệu rủi ro, ứng dụng dữ liệu và công nghệ trong giám sát nguồn thải. Khi khâu tiền kiểm được đơn giản hóa, năng lực hậu kiểm phải được nâng lên, không chỉ về nhân lực mà còn về công cụ, phương thức và trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan chức năng.
Đây chính là thước đo quan trọng đối với hiệu quả cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực môi trường: vừa giảm gánh nặng tuân thủ cho doanh nghiệp, vừa không làm suy giảm khả năng phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi gây ô nhiễm.
Chính sách phải giải quyết được những vướng mắc từ cơ sở
Bên cạnh yêu cầu đổi mới phương thức quản lý và cải cách thủ tục, những kiến nghị từ địa phương cũng đặt ra vấn đề về chất lượng các quy định hướng dẫn chuyên môn. Bởi một chính sách dù được thiết kế đầy đủ đến đâu nhưng thiếu định mức, đơn giá và phương pháp áp dụng thống nhất thì vẫn có thể gặp khó khăn khi triển khai.
Theo phản ánh của tỉnh Ninh Bình, việc xác định khối lượng chất thải theo đơn vị kilôgam hoặc thể tích, trong khi đơn giá vận chuyển lại tính theo kilômét, đang gây khó khăn trong quá trình tính toán và tổ chức thực hiện. Địa phương đề nghị cơ quan quản lý sớm có hướng dẫn thống nhất về phương pháp quy đổi, bảo đảm thuận lợi khi áp dụng.
Đối với hoạt động khai thác khoáng sản, tỉnh cũng đề nghị Bộ xây dựng định mức, đơn giá cải tạo, phục hồi môi trường dùng chung trên phạm vi cả nước. Điều này nhằm tránh tình trạng mỗi địa phương phải tổ chức xây dựng riêng, vừa tiêu tốn nguồn lực vừa có thể dẫn đến chênh lệch trong quá trình áp dụng.
Đây là những vấn đề tưởng như mang tính kỹ thuật nhưng lại tác động trực tiếp đến hiệu quả thực thi chính sách. Nếu không có phương pháp tính toán thống nhất, việc xác định chi phí, lập dự toán và tổ chức thực hiện có thể phát sinh cách hiểu khác nhau, ảnh hưởng đến tiến độ và chất lượng công việc.
Bên cạnh đó, với khối lượng văn bản hướng dẫn lớn, việc xây dựng tài liệu hợp nhất, hệ thống hóa các quy định và hướng dẫn tra cứu cũng là yêu cầu cần thiết. Đây không đơn thuần là giải pháp hỗ trợ nghiệp vụ mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch, giảm chi phí tiếp cận pháp luật cho doanh nghiệp và hạn chế sai sót trong quá trình thực hiện.
Nhìn từ những kiến nghị của địa phương, có thể thấy yêu cầu hoàn thiện Luật Bảo vệ môi trường không dừng lại ở việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật mà phải giải quyết được những điểm nghẽn trong tổ chức thực hiện. Từ định mức, đơn giá đến quy trình thủ tục, từ phân cấp thẩm quyền đến cơ chế hậu kiểm, mỗi nội dung đều cần được thiết kế trên cơ sở năng lực thực tế của cơ quan quản lý và điều kiện triển khai tại địa phương.
Một hệ thống pháp luật về môi trường chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi quy định rõ ràng, trách nhiệm được phân định cụ thể và mỗi cấp quản lý có đủ điều kiện để hoàn thành nhiệm vụ. Cải cách phải đi đôi với kiểm soát, phân quyền phải gắn với nguồn lực, còn phát triển kinh tế phải song hành với bảo vệ môi trường.
Việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường và hoàn thiện các văn bản hướng dẫn lần này vì thế cần hướng đến mục tiêu kép: tháo gỡ những điểm nghẽn trong thực tiễn, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp, đồng thời nâng cao năng lực giám sát, phòng ngừa và xử lý các nguy cơ gây ô nhiễm. Chỉ khi những yêu cầu đó được cụ thể hóa bằng quy định minh bạch, cơ chế phối hợp rõ ràng và công cụ thực thi hữu hiệu, chính sách mới thực sự chuyển hóa thành những cải thiện về chất lượng môi trường và đời sống nhân dân.