Sửa Luật Bảo vệ môi trường: Cải cách thủ tục đi đôi với siết chặt trách nhiệm kiểm soát ô nhiễm
Hoàn thiện cơ chế bảo đảm nguồn lực, đơn giản hóa thủ tục đánh giá tác động môi trường, tăng cường phối hợp xử lý ô nhiễm liên tỉnh và rà soát hoạt động của các quỹ bảo vệ môi trường là những nội dung đáng chú ý trong quá trình chỉnh lý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường. Những điều chỉnh này hướng tới yêu cầu đổi mới phương thức quản lý nhà nước, tháo gỡ vướng mắc cho hoạt động đầu tư nhưng vẫn phải bảo đảm kiểm soát chặt chẽ các nguy cơ gây ô nhiễm.
Bảo đảm nguồn lực, nâng cao hiệu quả quản lý quỹ bảo vệ môi trường
Một trong những vấn đề được quan tâm trong quá trình hoàn thiện dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường là cơ chế bảo đảm nguồn lực cho công tác bảo vệ môi trường. Đây không chỉ là điều kiện để triển khai các nhiệm vụ thường xuyên mà còn quyết định khả năng giải quyết những vấn đề môi trường cấp bách, tồn tại kéo dài tại các địa phương.
Thực hiện ý kiến chỉ đạo của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã rà soát, thể chế hóa các quan điểm, yêu cầu về bảo đảm nguồn lực tại Kết luận số 75-KL/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV vào dự thảo Luật. Theo đó, dự thảo bổ sung quy định về đa dạng hóa và phát huy hiệu quả các nguồn vốn cho bảo vệ môi trường; bố trí khoản chi riêng cho lĩnh vực này, bảo đảm nguồn lực tương xứng với tốc độ tăng trưởng, quy mô nền kinh tế, phù hợp khả năng cân đối ngân sách nhà nước và yêu cầu, nhiệm vụ bảo vệ môi trường.
Đáng chú ý, dự thảo nhấn mạnh việc ưu tiên nguồn kinh phí để giải quyết có trọng tâm, trọng điểm các điểm nóng, vấn đề bức xúc về môi trường. Đây là định hướng quan trọng nhằm khắc phục tình trạng phân bổ nguồn lực dàn trải, thiếu tập trung, trong khi nhiều vấn đề ô nhiễm tại các khu vực dân cư, khu công nghiệp, lưu vực sông và làng nghề vẫn cần được xử lý quyết liệt.
Đối với đề xuất quy định cụ thể mức chi tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho sự nghiệp bảo vệ môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã tiếp thu ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ tại Thông báo số 581/TB-VPCP ngày 11/11/2026 và giải trình việc không đưa tỷ lệ này trực tiếp vào dự thảo Luật.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, việc không quy định cứng tỷ lệ chi nhằm bảo đảm tính linh hoạt trong cân đối, điều hành ngân sách, phù hợp với điều kiện phân bổ hằng năm và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước, trong đó yêu cầu hạn chế tối đa việc quy định cụ thể tỷ lệ chi ngân sách nhà nước cho từng ngành, lĩnh vực, đối tượng nhằm nâng cao tính linh hoạt và hiệu quả phân bổ nguồn lực.
Tuy nhiên, không quy định tỷ lệ cứng trong Luật không đồng nghĩa với việc giảm yêu cầu bảo đảm kinh phí cho công tác bảo vệ môi trường. Chương trình hành động số 31-CTr/TW ngày 28/7/2026 của Bộ Chính trị thực hiện Kết luận số 75-KL/TW đã xác định chỉ tiêu tỷ lệ chi sự nghiệp bảo vệ môi trường trong tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm tối thiểu 2%, giao Đảng ủy Bộ Tài chính theo dõi, báo cáo hằng năm. Đây cũng là căn cứ để Chính phủ trình Quốc hội quyết định dự toán, phân bổ ngân sách nhà nước từng năm.
Cùng với cơ chế nguồn lực, dự thảo Luật cũng điều chỉnh các quy định liên quan đến Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam và quỹ bảo vệ môi trường cấp tỉnh. Theo đó, bổ sung thẩm quyền của Thủ tướng Chính phủ và UBND cấp tỉnh trong việc giải thể quỹ tương ứng với thẩm quyền thành lập, tổ chức và hoạt động của quỹ.
Việc bổ sung quy định này xuất phát từ yêu cầu rà soát, sắp xếp, nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách theo Nghị quyết số 79-NQ/TW. Tuy nhiên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh, đây là cơ sở pháp lý phục vụ quá trình rà soát, sắp xếp hoặc giải thể quỹ khi cần thiết, không phải quy định nhằm mặc nhiên giải thể các quỹ hiện có.
Để tránh tạo khoảng trống trong thực hiện chính sách, dự thảo bổ sung trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền khi quyết định giải thể quỹ phải quy định tổ chức có chức năng phù hợp tiếp tục thực hiện các hoạt động của quỹ theo pháp luật về bảo vệ môi trường. Đồng thời, các quy định liên quan đến đóng góp tài chính, tiếp nhận tiền bồi thường thiệt hại và nhận ký quỹ bảo vệ môi trường trong khai thác khoáng sản, chôn lấp chất thải, nhập khẩu phế liệu cũng được rà soát, chỉnh lý.
Nguyên tắc đặt ra là việc sắp xếp hoặc giải thể quỹ, nếu có, không làm chấm dứt, miễn trừ hay ảnh hưởng đến nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân có liên quan; không làm gián đoạn việc thực hiện các chính sách và cơ chế tài chính bảo vệ môi trường đã được pháp luật quy định.
Đơn giản hóa thủ tục nhưng không hạ thấp yêu cầu kiểm soát ô nhiễm
Một điểm đáng chú ý khác trong quá trình chỉnh lý dự thảo Luật là quy định về đối tượng được miễn đánh giá tác động môi trường (ĐTM) đối với dự án thứ cấp trong khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung và cụm công nghiệp.
Yêu cầu đặt ra là phải đơn giản hóa thủ tục, tạo thuận lợi thu hút đầu tư, nhưng không vì cải cách hành chính mà buông lỏng kiểm soát những dự án có nguy cơ gây ô nhiễm cao, đặc biệt là dự án phát sinh lượng khí thải lớn, sử dụng nhiều hóa chất hoặc phải xử lý khối lượng lớn chất thải nguy hại.
Tiếp thu ý kiến của Chủ tịch Quốc hội và các đại biểu Quốc hội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chỉnh lý dự thảo theo hướng quy định rõ điều kiện để dự án thứ cấp được miễn ĐTM.
Theo đó, khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung hoặc cụm công nghiệp phải đáp ứng yêu cầu về hạ tầng kỹ thuật theo quy định tại Điều 51 và Điều 52 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Trong đó, phải có hệ thống thu gom, thoát nước mưa; hệ thống thu gom, thoát nước và xử lý nước thải tập trung; công trình, thiết bị phòng ngừa, ứng phó sự cố môi trường đối với nước thải. Đồng thời, khu, cụm công nghiệp phải thực hiện đầy đủ các thủ tục môi trường theo quy định, bao gồm ĐTM và giấy phép môi trường.
Như vậy, việc miễn ĐTM đối với dự án thứ cấp không được thực hiện một cách đại trà mà gắn với điều kiện về năng lực hạ tầng và việc tuân thủ các thủ tục môi trường của khu, cụm công nghiệp. Đây là cơ chế nhằm bảo đảm các nguồn thải, nhất là nước thải, được kiểm soát thông qua hệ thống xử lý tập trung và các yêu cầu quản lý môi trường đã được xác lập.
Đối với dự án có phát sinh nguồn khí thải lớn ra môi trường xung quanh và dự án thực hiện dịch vụ xử lý chất thải nguy hại, dự thảo Luật và dự thảo Nghị định quy định phải được cấp giấy phép môi trường trước khi thi công xây dựng. Dự thảo Thông tư cũng yêu cầu giấy phép môi trường thể hiện rõ quy mô, công suất, quy trình công nghệ và các yêu cầu bảo vệ môi trường trong giai đoạn thi công.
Riêng đối với dự án sử dụng nhiều hóa chất, việc kiểm soát rủi ro được thực hiện thông qua phương án, kế hoạch phòng ngừa, ứng phó sự cố hóa chất theo quy định của Luật Hóa chất, trong đó bao gồm phương án xử lý khi xảy ra sự cố môi trường. Vì vậy, cơ quan soạn thảo không bổ sung thêm tiêu chí sử dụng hóa chất vào tiêu chí môi trường để phân loại dự án đầu tư, nhằm tránh trùng lặp, chồng chéo giữa các luật.
Cách thiết kế chính sách này cho thấy định hướng chuyển từ kiểm soát thủ tục đơn thuần sang quản lý dựa trên điều kiện hạ tầng, tính chất nguồn thải và mức độ rủi ro môi trường. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc rất lớn vào năng lực giám sát, kiểm tra và xử lý vi phạm của cơ quan quản lý, nhất là tại các khu, cụm công nghiệp có mật độ dự án thứ cấp cao.
Cải cách thủ tục chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng trách nhiệm hậu kiểm, giám sát thường xuyên và khả năng phát hiện sớm nguy cơ ô nhiễm. Nếu thiếu các điều kiện này, việc giảm bớt thủ tục tiền kiểm có thể tạo ra những khoảng trống trong kiểm soát nguồn thải.
Rõ trách nhiệm xử lý ô nhiễm liên tỉnh, hoàn thiện hành lang pháp lý
Không chỉ tập trung vào thủ tục đối với từng dự án, dự thảo Luật còn hướng tới giải quyết một vấn đề có tính liên vùng, liên địa phương: ô nhiễm môi trường trên các dòng sông, hồ liên tỉnh.
Thực tế, ô nhiễm nguồn nước không dừng lại ở ranh giới hành chính. Một nguồn thải phát sinh tại địa phương này có thể gây tác động đến chất lượng nước, hệ sinh thái và đời sống dân cư tại địa phương khác. Vì vậy, nếu thiếu cơ chế phối hợp và đầu mối chịu trách nhiệm rõ ràng, việc kiểm soát, xử lý ô nhiễm dễ rơi vào tình trạng phân tán trách nhiệm, chậm trễ trong tổ chức thực hiện.
Tiếp thu ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã bổ sung quy định tại Điều 34 và Điều 43 Luật Bảo vệ môi trường, yêu cầu cơ quan, người có thẩm quyền thẩm định ĐTM, cấp giấy phép môi trường phải lấy ý kiến UBND cấp tỉnh liền kề có chung sông, hồ liên tỉnh đối với dự án có lưu lượng nước thải lớn xả vào các nguồn nước này. Chính phủ được giao quy định chi tiết nội dung thực hiện.
Quy định trên tạo thêm cơ chế để địa phương chịu tác động được tham gia ý kiến ngay từ quá trình xem xét, thẩm định dự án, thay vì chỉ phản ứng khi ô nhiễm đã phát sinh. Đây là bước quan trọng trong việc tăng cường tính liên kết, trách nhiệm giữa các địa phương trong quản lý nguồn nước chung.
Về đầu mối tổ chức xử lý ô nhiễm, Luật Bảo vệ môi trường hiện hành đã quy định trách nhiệm của Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong việc đánh giá chất lượng, khả năng chịu tải của môi trường nước mặt; kiểm kê, đánh giá nguồn thải, mức độ ô nhiễm và tổ chức xử lý ô nhiễm sông, hồ liên tỉnh. Bộ cũng có trách nhiệm xây dựng, trình Thủ tướng Chính phủ ban hành và kiểm tra việc thực hiện kế hoạch quản lý chất lượng môi trường nước mặt đối với các nguồn nước này.
Trong khi đó, UBND cấp tỉnh chịu trách nhiệm công khai thông tin, thu thập dữ liệu về nguồn thải; tổ chức phòng ngừa, kiểm soát nguồn thải, xử lý ô nhiễm và triển khai kế hoạch quản lý chất lượng môi trường nước mặt trên địa bàn.
Trên cơ sở phân định này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường là đầu mối thực hiện nhiệm vụ quản lý, tổ chức xử lý ô nhiễm ở phạm vi liên tỉnh; chính quyền địa phương chịu trách nhiệm quản lý nguồn thải và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ thuộc địa bàn.
Để cụ thể hóa cơ chế phối hợp, dự thảo Nghị định quy định Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với các UBND cấp tỉnh liên quan điều tra, đánh giá, xây dựng dự thảo kế hoạch quản lý đối với từng sông, hồ liên tỉnh; tổ chức lấy ý kiến các cơ quan, địa phương và trình Thủ tướng Chính phủ ban hành. Trách nhiệm của cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp, cơ chế giám sát, báo cáo và đôn đốc cũng được phân công cụ thể.
Bên cạnh đó, dự thảo Luật tiếp tục hoàn thiện các quy định về hoạt động dịch vụ tư vấn môi trường. Thực hiện Nghị quyết số 272/NQ-CP ngày 16/9/2026 của Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đề nghị Bộ Tài chính thực hiện các thủ tục bổ sung ngành, nghề dịch vụ tư vấn môi trường vào Danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư. Dự kiến, quy định này có hiệu lực từ ngày 1/1/2028 nhằm bảo đảm sự đồng bộ giữa hai luật.
Cùng với đó, các quy định về điều khoản chuyển tiếp, ngôn ngữ pháp lý, thể thức và kỹ thuật trình bày văn bản tiếp tục được rà soát, hoàn thiện, bảo đảm tính thống nhất, rõ ràng và khả thi khi triển khai.
Có thể thấy, những nội dung được chỉnh lý trong dự thảo Luật Bảo vệ môi trường lần này không chỉ nhằm tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn thi hành Luật năm 2020 mà còn hướng tới đổi mới phương thức quản lý môi trường theo hướng phân định rõ trách nhiệm, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và tăng cường phối hợp giữa các cấp, các ngành.
Đặc biệt, yêu cầu đặt ra sau khi luật được ban hành là phải nhanh chóng hoàn thiện các văn bản hướng dẫn, bảo đảm các quy định về miễn ĐTM, cấp giấy phép môi trường, quản lý quỹ và xử lý ô nhiễm liên tỉnh được triển khai thống nhất. Cải cách thủ tục phải đi đôi với nâng cao năng lực hậu kiểm; phân cấp, phân quyền phải gắn với trách nhiệm giải trình; còn việc huy động, phân bổ nguồn lực phải hướng đến giải quyết thực chất những điểm nóng ô nhiễm, bảo vệ sức khỏe người dân và bảo đảm môi trường cho phát triển bền vững.