Sửa đổi Luật Đấu giá tài sản: Cải cách phải đi đôi với kiểm soát rủi ro

Không nới lỏng điều kiện bảo đảm chất lượng hoạt động

Góp ý về điều kiện hoạt động của doanh nghiệp đấu giá tại Điều 19 dự thảo Luật, Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang (Đoàn Nghệ An) cho rằng, việc đơn giản hóa thủ tục, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp là cần thiết, nhưng phải đặt trong đặc thù của hoạt động đấu giá tài sản.

Theo Đại biểu, doanh nghiệp đấu giá không hoàn toàn giống các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ thông thường. Hoạt động của các doanh nghiệp này liên quan đến tài sản công, tài sản thi hành án dân sự, tài sản bảo đảm thực hiện nghĩa vụ và nhiều loại tài sản có giá trị lớn. Sai phạm trong tổ chức đấu giá không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của nhiều chủ thể, phát sinh tranh chấp, khiếu kiện phức tạp.

Vì vậy, cải cách thủ tục không đồng nghĩa với nới lỏng các điều kiện bảo đảm chất lượng hoạt động và quản lý rủi ro. Đại biểu đề nghị cân nhắc duy trì quy định hiện hành tại điểm a khoản 3 Điều 23 Luật Đấu giá tài sản, theo đó chủ doanh nghiệp đấu giá tư nhân đồng thời là giám đốc phải là đấu giá viên; công ty đấu giá hợp danh phải có ít nhất một thành viên hợp danh là đấu giá viên và giám đốc hoặc tổng giám đốc phải là đấu giá viên.

Đại biểu cho rằng, đây không đơn thuần là điều kiện về nhân sự mà còn là cơ chế gắn trách nhiệm quản lý, điều hành doanh nghiệp với trách nhiệm nghề nghiệp của đấu giá viên. Việc duy trì điều kiện này góp phần hạn chế sự tách rời giữa quyền quyết định hoạt động kinh doanh và trách nhiệm chuyên môn trong tổ chức đấu giá, đồng thời phòng ngừa những xung đột lợi ích có thể ảnh hưởng đến tính đúng đắn của hoạt động đấu giá.

Cùng với đó, Đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế xử lý đối với doanh nghiệp không còn đấu giá viên đáp ứng điều kiện hành nghề; tăng cường kiểm soát việc quản lý tiền đặt trước và xử lý nghiêm hành vi cho thuê, cho mượn chứng chỉ hành nghề.

Một vấn đề khác được Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang quan tâm là việc phân cấp thẩm quyền cấp, cấp lại, thu hồi Chứng chỉ hành nghề đấu giá từ Bộ trưởng Bộ Tư pháp về Chủ tịch UBND cấp tỉnh. Đại biểu thống nhất đây là hướng đi phù hợp với yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Tuy nhiên, việc phân cấp chỉ thực sự hiệu quả khi có hệ thống dữ liệu thống nhất trên toàn quốc.

Bởi theo dự thảo, đấu giá viên bị thu hồi chứng chỉ và không được cấp lại; mỗi đấu giá viên chỉ được hành nghề tại một tổ chức. Nếu không có cơ sở dữ liệu thống nhất, sẽ khó kiểm soát trường hợp người bị thu hồi chứng chỉ ở địa phương này tiếp tục đề nghị cấp chứng chỉ tại địa phương khác, hoặc một đấu giá viên hành nghề tại nhiều tổ chức ở các địa phương khác nhau.

Do đó, Đại biểu đề nghị bổ sung trách nhiệm xây dựng, kết nối, quản lý và cập nhật cơ sở dữ liệu quốc gia về đấu giá viên, bảo đảm công khai tình trạng hành nghề, thu hồi và cấp lại chứng chỉ để các cơ quan có thẩm quyền có thể tra cứu, xác minh.

Liên quan đến các trường hợp hủy kết quả đấu giá tại Điều 60, Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang cũng đề nghị nghiên cứu bổ sung cơ chế xử lý trường hợp người trúng đấu giá không thanh toán hoặc thanh toán không đầy đủ trong thời hạn quy định. Theo Đại biểu, dự thảo đã quy định nghĩa vụ thanh toán đầy đủ tiền mua tài sản của người trúng đấu giá, nhưng chưa quy định việc không thực hiện nghĩa vụ thanh toán là một căn cứ độc lập để hủy kết quả đấu giá đối với các loại tài sản nói chung.

Đối với đấu giá quyền sử dụng đất trong trường hợp Nhà nước giao đất, cho thuê đất, pháp luật đất đai đã có cơ chế hủy quyết định công nhận kết quả trúng đấu giá khi người trúng đấu giá không thực hiện nghĩa vụ tài chính. Tuy nhiên, đối với các loại tài sản khác, việc xử lý có thể phải căn cứ vào hợp đồng mua bán tài sản, Bộ luật Dân sự và pháp luật chuyên ngành.

Vì vậy, Đại biểu đề nghị phân định rõ trường hợp nào xử lý theo hợp đồng, trường hợp nào được hủy kết quả đấu giá để quy định thống nhất trong Luật Đấu giá tài sản, bảo đảm đồng bộ với pháp luật dân sự và pháp luật chuyên ngành.

Ở góc độ ứng dụng công nghệ, Đại biểu Phan Thị Mỹ Dung (Đoàn Tây Ninh) nhất trí với việc đấu giá trực tuyến nhằm tăng tính công khai, minh bạch, hạn chế thông đồng. Tuy nhiên, Đại biểu cho rằng bắt buộc áp dụng trên diện rộng cần được cân nhắc kỹ về điều kiện thực tế và tác động đến khả năng thu hút người tham gia.

Bên cạnh đó, Đại biểu cho rằng thời gian qua, việc đấu giá một số tài sản công, tài sản nhà nước gặp nhiều khó khăn, có trường hợp đấu giá không thành hoặc phải định giá, tổ chức đấu giá lại nhiều lần. Nếu bắt buộc đấu giá trực tuyến, một bộ phận khách hàng có thể e ngại, nhất là những người chưa quen thao tác trên hệ thống hoặc lo ngại sai sót kỹ thuật, thủ tục.

Từ đó, Đại biểu đề nghị không bắt buộc đấu giá trực tuyến ngay đối với tất cả các nhóm tài sản công mà cần có lộ trình theo từng nhóm, căn cứ vào tính chất, giá trị tài sản, điều kiện hạ tầng, mức độ đầy đủ, chính xác của cơ sở dữ liệu và khả năng tiếp cận của người tham gia. Đồng thời, Luật cần quy định nguyên tắc xử lý sự cố ảnh hưởng đến tính công bằng của phiên đấu giá, bảo toàn các lệnh trả giá hợp lệ, lưu giữ nhật ký điện tử và có cơ chế tạm dừng, kéo dài thời gian hoặc tổ chức lại phiên đấu giá khi cần thiết.

Trong khi đó, Đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh (Đoàn TP Hồ Chí Minh) đề nghị cân nhắc xác định đấu giá không phải là ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Theo Đại biểu, hoạt động đấu giá đã được điều chỉnh bởi pháp luật chuyên ngành với những yêu cầu chặt chẽ về chủ thể hành nghề. Đấu giá viên phải có trình độ đại học, hoàn thành đào tạo nghề, tập sự, đạt yêu cầu kiểm tra tập sự, đáp ứng chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và được bảo đảm bằng bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp; đồng thời phải có Chứng chỉ hành nghề mới được hành nghề và điều hành phiên đấu giá.

Đại biểu cũng nhấn mạnh, phần lớn tài sản phải đấu giá là những tài sản có tính đặc thù như tài sản công, quyền sử dụng rừng, quyền sử dụng tần số vô tuyến điện, quyền khai thác khoáng sản, tài sản thi hành án, tài sản bảo đảm xử lý nợ xấu và tài sản là tang vật tịch thu sung công quỹ nhà nước. Do đó, cần quản lý chặt chẽ ngay từ đầu vào để tránh nguy cơ thất thoát tài sản nhà nước.

Trường hợp vẫn giữ quy định đấu giá là ngành nghề kinh doanh có điều kiện như dự thảo, Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo khi xây dựng nghị định hướng dẫn phải quy định chặt chẽ nội dung quản lý nhà nước, phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tránh tình trạng không xác định được trách nhiệm khi xảy ra vi phạm: thuộc cơ quan quản lý nơi tổ chức hành nghề đấu giá có trụ sở, nơi có tài sản hay nơi tổ chức phiên đấu giá.

Đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh cũng đề nghị cân nhắc quy định về niêm yết, thông báo công khai việc đấu giá bất động sản. Theo dự thảo, thông tin phải được niêm yết tại trụ sở tổ chức hành nghề đấu giá, trụ sở người có tài sản, nơi tổ chức phiên đấu giá và UBND cấp xã nơi có tài sản; đồng thời thông báo trên Cổng đấu giá tài sản quốc gia và trang thông tin điện tử của UBND cấp xã.

Từ thực tiễn địa phương, Đại biểu cho rằng cần cân nhắc hiệu quả của việc đồng thời niêm yết văn bản tại trụ sở UBND cấp xã và thông báo trên trang thông tin điện tử cấp xã. Đại biểu đề xuất có thể lựa chọn một trong hai hình thức, vừa bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của tổ chức, cá nhân, vừa phù hợp với chủ trương chuyển đổi số, tránh phát sinh thêm thủ tục và công việc cho UBND cấp xã.

Chú trọng giải pháp ngăn thông đồng, dìm giá, bỏ cọc

Giải trình tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, việc sửa đổi Luật Đấu giá tài sản năm 2016 không chỉ nhằm thể chế hóa chủ trương đổi mới tư duy lập pháp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính, mà còn để khắc phục những bất cập trong thực tiễn, nhất là tình trạng thông đồng, dìm giá, ngăn cản nâng giá, trả giá cao rồi bỏ cọc.

Trong phần giải trình, Bộ trưởng tập trung làm rõ các giải pháp nhằm khắc phục tình trạng thông đồng, dìm giá, bỏ cọc -vấn đề được xác định là nổi cộm trong thực tiễn đấu giá tài sản thời gian qua.

Một trong những giải pháp được dự thảo đề xuất là thắt chặt đối tượng tham gia đấu giá, ngăn ngừa thông đồng lợi ích. Cụ thể, bổ sung quy định không cho phép các đối tượng có quan hệ gia đình như cha mẹ, vợ chồng, con, anh chị em ruột hoặc có quan hệ chi phối doanh nghiệp như công ty mẹ, công ty con, nhóm doanh nghiệp cùng chi phối đăng ký tham gia đấu giá cùng một tài sản.

Đối với đề xuất mở rộng phạm vi cấm tham gia đấu giá đối với tất cả các loại tài sản công, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo đề nghị tiếp cận thận trọng. Qua tổng kết thực tiễn, tình trạng thông đồng, dìm giá, bỏ cọc xảy ra phổ biến nhất trong đấu giá quyền sử dụng đất, nhất là đất ở, và quyền khai thác khoáng sản.

Theo Bộ trưởng, có trường hợp người tham gia đấu giá trả giá rất cao rồi bỏ cọc, qua đó đẩy mặt bằng giá đất tại khu vực lên cao, tạo lợi thế cho việc giao dịch những dự án mà họ đã mua trước đó. Vì vậy, dự thảo quy định cấm tham gia đấu giá đối với những trường hợp vi phạm trước đó trong đấu giá quyền sử dụng đất và quyền khai thác khoáng sản, không mở rộng đối với các loại tài sản công khác.

Bộ trưởng lý giải, đây là hành vi tác động lớn đến quyền tự do kinh doanh nên cần xác định đúng phạm vi, chỉ áp dụng đối với những trường hợp vi phạm phổ biến, tránh quy định quá rộng có thể dẫn đến lạm dụng.

Một giải pháp khác là nâng tỷ lệ tiền đặt trước và siết chặt xử lý tài chính đối với người trúng đấu giá vi phạm nghĩa vụ. Dự thảo đề xuất nâng tỷ lệ tiền đặt trước đối với đấu giá quyền sử dụng đất ở cho cá nhân lên mức 20-50% giá khởi điểm; người nộp hồ sơ và tiền đặt trước hợp lệ được xác định đã đồng ý trả giá ít nhất bằng giá khởi điểm. Trường hợp người trúng đấu giá vi phạm nghĩa vụ thanh toán dẫn đến kết quả bị hủy thì không được nhận lại tiền đặt cọc. Đồng thời, bổ sung chế tài cấm tham gia đấu giá trên phạm vi toàn quốc đối với chủ thể trúng đấu giá nhưng từ chối ký biên bản, từ chối kết quả hoặc từ chối thanh toán.

Làm rõ đề xuất nâng mức tiền đặt trước đối với đất ở, Bộ trưởng cho biết đây là quy định được kế thừa từ thực tiễn triển khai các cơ chế của Chính phủ. Qua tổng kết thực hiện Nghị quyết 66.11 từ tháng 1/2026 đến nay, hiệu quả được đánh giá là tích cực. Tỷ lệ đấu giá đất thành nhưng bị hủy kết quả do không nộp đủ tiền trên cả nước giảm từ 8,6% năm 2025 xuống còn 3,1% trong 9 tháng đầu năm 2026.

Tại Thanh Hóa, khi áp dụng mức tiền đặt trước 50%, số lô đất bị hủy do bỏ cọc giảm từ 377 trường hợp năm 2025 xuống còn 82 trường hợp trong 9 tháng đầu năm 2026, dù số lô đất đưa ra đấu giá tăng gấp 3 lần. Tại Quảng Trị, số trường hợp bị hủy cũng giảm từ 35 xuống 11.

Từ kết quả này, Bộ trưởng đề nghị Quốc hội cho phép luật hóa quy định về mức tiền đặt trước đối với đất ở, nhằm bảo đảm tính nghiêm khắc của pháp luật và tăng sức răn đe đối với hành vi bỏ cọc, thông đồng, thao túng thị trường.

Trước băn khoăn mức tiền đặt trước 20-50% có thể tạo rào cản tài chính đối với người tham gia, Bộ trưởng cho rằng người có nhu cầu thực sự đối với đất ở khi đăng ký đấu giá đã có sự chuẩn bị về khả năng tài chính để thực hiện nghĩa vụ thanh toán nếu trúng đấu giá. Trường hợp không trúng, tiền đặt trước được hoàn trả trong vòng 3 ngày làm việc kể từ ngày kết thúc phiên đấu giá.

Bộ trưởng cũng nhấn mạnh mức 20-50% là khung linh hoạt, không phải mọi trường hợp đều áp dụng mức 50%. Cơ quan có thẩm quyền quyết định đấu giá sẽ căn cứ tình hình thực tiễn tại địa phương để xác định mức phù hợp; nơi ít vi phạm có thể áp dụng mức thấp hơn, nơi có nhiều vi phạm có thể áp dụng mức cao hơn.

Đối với đấu giá đất dự án, dự thảo tiếp tục giữ tỷ lệ tiền đặt trước từ 10-20% giá khởi điểm. Bộ trưởng lý giải, đất dự án thường có giá trị rất lớn, có thể lên tới hàng nghìn tỷ đồng, nên nếu đặt mức quá cao sẽ tạo rào cản đối với nhà đầu tư, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư kinh doanh. Ngược lại, nếu mức đặt trước quá thấp sẽ không đủ sức răn đe.

Ngoài các giải pháp về đối tượng tham gia và tiền đặt trước, dự thảo còn hướng tới triển khai đấu giá trực tuyến toàn trình nhằm hạn chế sự can thiệp trực tiếp vào quá trình tổ chức đấu giá.

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cùng các cơ quan liên quan nghiên cứu, tiếp thu đầy đủ ý kiến đại biểu, giải trình thấu đáo và hoàn thiện dự thảo để báo cáo Chính phủ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua tại cuối Kỳ họp này.