Siêu dự án nông nghiệp của Công ty TNHH Sơn Trường : Nguy cơ mất trắng

Trong các số báo ra ngày 18, 19 và 20-6, Báo Hải Phòng có loạt bài “Siêu dự án nông nghiệp của Công ty TNHH Sơn Trường: Cần thận trọng, triển khai bài bản, khoa học” cảnh báo việc dự án được thực hiện một cách nóng vội, thiếu tính thuyết phục. Hiện siêu dự án này tiếp tục bộc lộ những bất cập buộc doanh nghiệp phải trả phần lớn diện tích đất thuê của  nông dân và chuyển đổi mô hình sản xuất thay thế  mô hình nông trang liên minh.

Dự án trồng rau sạch của Công ty Sơn Trường tại xã An Tiến (An Lão) Ảnh: Trường Giang

Lại đơn phương phá vỡ hợp đồng thuê đất với  nông dân  Vĩnh Bảo

Trong khi người dân xã Khởi Nghĩa (Tiên Lãng) đang gồng mình khắc phục hậu quả  việc Công ty TNHH Sơn Trường đơn phương chấm dứt hợp đồng thuê đất thì người dân các xã Trấn Dương, Cổ Am và Tam Đa (Vĩnh Bảo) lại bất ngờ trước việc Công ty TNHH Sơn Trường thông báo trả phần lớn diện tích đất  thuê ngay trong vụ mùa này.

Anh Đào Văn Tiến, nông dân thôn Dương Am, xã Trấn Dương bức xúc nói: “Tôi nghe xã và giám đốc nông trang thông báo Công ty TNHH Sơn Trường trả 113 ha đất thuê của dân. Gia đình tôi cũng có 3 sào ruộng cho công ty thuê. Không ngờ, hợp đồng công ty ký với dân thời hạn  5 năm, mới qua 1 vụ đã trả, lại trả ngay trong vụ mùa này. Đột ngột như vậy, nông dân tiếp tục sản xuất ra sao khi thời  vụ gieo cấy đã hết, lao động sản xuất nông nghiệp không còn”.

Anh Trịnh Khắc Thịnh, người dân xóm 1, xã Cổ Am cho biết: “Trước đây, gia đình có 6 sào ruộng, 2 vợ chồng tôi làm, nhưng từ khi cho Sơn Trường thuê 4 sào, nhà chỉ còn mình tôi làm nông nghiệp, vợ tôi kiếm được việc làm ngoài thành phố . Nếu bây giờ Sơn Trường trả lại đất, nhà tôi thiếu lao động trầm trọng. Nhiều hộ dân ở xã cũng trong tình trạng tương tự, bất ngờ trước việc công ty trả lại ruộng sau 1 vụ sản xuất. Bởi trước đó ít lâu, Công ty Sơn Trường đã trả  tiền thuê đất vụ mùa nàycho nông dân”.

Nhiều cán bộ địa phương cũng bất ngờ trước thông tin này. Theo ông Trần Quốc Tịch, Phó chủ tịch UBND xã Trấn Dương, ngày 10-7, UBND xã nhận công văn số 181 của Công ty TNHH Sơn Trường thông báo trả 113 ha đất thuê của nông dân xã ngay từ vụ mùa 2010, với lý do một số xứ đồng không có khả năng sản xuất cây rau màu theo yêu cầu của công ty. Công ty ủy quyền cho giám đốc nông trang  làm việc trực tiếp với Đảng ủy, UBND và lãnh đạo các thôn về việc này. Chúng tôi  bất ngờ khi nhận  thông báo này. Công ty thuê của 1024 hộ dân hơn 151 ha đất nhưng trong công văn, công ty không nêu rõ khu vực nào trả đất, khu vực nào không, chỉ có nội dung  trả 113 ha. Do vậy, từ khi nhận thông báo đến nay, chính quyền địa phương chưa triển khai việc này xuống các thôn và các hộ dân. UBND xã đang đề nghị lãnh đạo công ty về địa phương đối thoại với dân, cùng bàn bạc giải quyết sự việc. Trước đây, để thuê được đất của nông dân, công ty  phối hợp với địa phương vận động nông dân, họp bàn từ huyện đến xã, thôn nhiều lần. Bây giờ trả đất lẽ nào chỉ gửi  công văn. Chúng tôi muốn mọi việc  rõ ràng, nông dân phải được đối thoại. Sau khi doanh nghiệp trả đất, chúng tôi có rất nhiều việc phải làm”.

Ứng phó với tình thế

Theo ông Trịnh Khắc Tiến, Trưởng Phòng Nông nghiệp- PTNT huyện Vĩnh Bảo, tại cuộc họp giao ban sản xuất vụ hè thu với các xã vào chiều 30- 6 do UBND huyện Vĩnh Bảo tổ chức, Công ty TNHH Sơn Trường đã thông báo việc  trả đất tại một số xã, đồng thời đề xuất một số mô hình mới để chuyển đổi trên những diện tích đất còn lại. Tiếp đó, đến ngày 10-7, huyện nhận được công văn số 184 của công ty, thông báo trả 185 ha đất thuê của nông dân  ở 3 xã: Trấn Dương (113 ha), Cổ Am (35 ha) và Tam Đa (37 ha). Riêng xã Vĩnh Tiến, doanh nghiệp chưa có thông báo gì vì toàn bộ 55 ha đang trồng màu. Sau thông báo này, phía Công ty Sơn Trường chưa có thêm động thái nào. Trước đó, ngay sau cuộc họp với công ty ngày 30-6, UBND huyện Vĩnh Bảo yêu cầu 4 xã tiếp tục thực hiện tốt mô hình liên kết với Sơn Trường, kiên quyết không để trống đất. Vùng nào công ty dự định trả lại, địa phương phải có phương án sẵn sàng gieo cấy vụ mùa. Ông Trần Văn Máp, Giám đốc nông trang Trấn Dương cho biết: “Vụ mùa 2010, Công ty Sơn Trường  trả hết tiền thuê đất của dân trước khi có thông báo trả ruộng. Không để đất trống, nông trang  thực hiện biện pháp tình thế, cho các nông trang viên và một số hộ dân có nhu cầu mượn lại đất để gieo cấy. Việc chia lại ruộng theo số hộ sẽ tiến hành sau khi kết thúc vụ mùa ( làm ngay cũng không kịp). Tôi đã bỏ ra 60 triệu  đồng mua giống lúa ứng trước cho các nông trang viên để phủ xanh đồng đất, cuối vụ tính toán sau. Hiện 65 ha gieo sạ luá xong, còn 48 ha đất quá xấu chưa thể gieo cấy ngay; 39 ha đang trồng màu nên công ty chưa thông báo trả cho nông dân. Nông trang đang vận động nông dân có nhu cầu sản xuất tiếp tục tạm nhận ruộng để gieo cấy vụ mùa. Diện tích 39 ha đang trồng rau màu nông trang đề nghị công ty cho thực hiện theo mô hình gia công vùng nguyên liệu. Hiện công ty Sơn Trường vẫn tiếp tục đầu tư xây dựng cầu và đường giao thông lớn vào vùng tập trung này”.

Theo ông Lê Đắc Mấm, Chủ nhiệm HTX nông nghiệp, kiêm Giám đốc nông trang liên minh Cổ Am, ngay sau khi có thông báo trả ruộng của Công ty Sơn Trường, nông trang liên minh đã phối hợp với các thôn họp bàn cho các hộ dân có nhu cầu sản xuất đăng ký diện tích, tạm nhận lại ruộng để sản xuất vụ mùa. Kết thúc vụ mùa sẽ tiến hành chia lại ruộng như cũ. Hiện nay, nông trang viên và một số hộ nông dân hoàn thành gieo cấy trên 34,8 ha công ty trả lại. Tại xã Tam Đa, những nông dân có nhu cầu sản xuất đã đăng ký và tạm nhận ruộng để gieo cấy vụ mùa trên 37 ha Công ty TNHH Sơn Trường có thông báo trả lại.

Như vậy tại những xã mà Công ty TNHH Sơn Trường có thông báo trả đất, các địa phương và nông trang liên minh đều có phương án ứng phó tình thế, bảo đảm phần lớn diện tích đất không bị bỏ không trong vụ mùa. Tuy nhiên, cả chính quyền địa phương và người dân rất lo lắng khi phải đối mặt với những khó khăn, phức tạp nảy sinh khi tiến hành giao lại ruộng ngay sau vụ mùa. Đó là vấn đề thiếu kinh phí, nhân lực để chia lại ruộng, xây dựng lại hệ thống thủy lợi, là sự xáo trộn về an ninh lương thực sau 2 vụ không sản xuất, thiếu lao động nông nghiệp trầm trọng và nhất là sụt giảm lòng tin của nông dân đối với mô hình sản xuất mới, nhất là những mô hình liên kết sản xuất với các doanh nghiệp.

Lúng túng tìm mô hình phù hợp

Tại cuộc làm việc với phóng viên Báo Hải Phòng chiều 21-7, ông Tạ Quyết Thắng, Tổng giám đốc Công ty TNHH Sơn Trường cho biết: Diện tích đất còn lại chưa thông báo trả các xã, công ty sẽ chuyển sang cơ chế khoán mới.

3 phương án tổ chức sản xuất mới thay thế mô hình nông trang hiện nay được Sơn Trường đưa ra là tiếp tục duy trì hợp đồng thuê đất cũ, nhưng giao lại cho các nhóm hộ nông dân để sản xuất, phía công ty sẽ đầu tư ứng trước vốn, vật tư và bao tiêu sản phẩm cho nông dân. Phương án thứ hai là nếu có hộ nông dân nào mạnh dạn đứng ra sản xuất, công ty sẽ chuyển hợp đồng thuê đất của mình lại cho hộ đó đồng thời ký hợp đồng tiêu thụ sản phẩm và đầu tư cung ứng vật tư sản xuất nông nghiệp. Phương án thứ ba là công ty vẫn duy trì hợp đồng thuê đất nhưng sẽ ký và giao đất cho từng hộ nông trang viên (mỗi hộ từ 1 đến 2ha), các hộ này tự chịu trách nhiệm bố trí nhân lực để tổ chức sản xuất theo kiểu gia công cho công ty (công ty trả tiền công khoán). Sau cuộc họp với các giám đốc nông trang ngày 16-7, công ty  quyết định chuyển cơ chế khoán mới. Đó là, nếu có nhóm hộ nông dân hay nông trang liên minh mạnh dạn đứng ra sản xuất, công ty sẽ chuyển hợp đồng thuê đất của mình lại cho nhóm hộ đó đồng thời ký hợp đồng tiêu thụ sản phẩm và đầu tư cung ứng vật tư sản xuất nông nghiệp, vốn. Hiện các giám đốc nông trang đề xuất mức giá thuê đất mới là 100 kg thóc/sào/năm. Hộ dân nào không đồng ý với mức thuê này, doanh nghiệp sẽ chính thức trả lại đất (diện tích đang trồng màu hiện còn lại) ngay sau khi vụ mùa kết thúc. Công ty dự định giữ lại 100 ha tại các xã ở huyện Vĩnh Bảo để triển khai mô hình mới. Toàn bộ diện tích ở xã An Tiến (An Lão) công ty tiếp tục thực hiện theo dự án đang trình UBND thành phố.

Khi được hỏi về sự hỗ trợ của doanh nghiệp cho các địa phương chia lại đất và cải tạo đồng ruộng sau khi công ty trả lại đất, ông Tạ Quyết Thắng khẳng định, với mục đích cao nhất là tạo mô hình sản xuất mới trên cơ sở tích tụ đất đai, doanh nghiệp sẽ hỗ trợ các xã một phần kinh phí để chia lại ruộng trên cơ sở các địa phương thực hiện được việc dồn đổi thành diện tích lớn sản xuất hàng hoá. Địa phương nào vẫn chia nhỏ ruộng, giao cho các hộ dân như cũ, công ty không hỗ trợ kinh phí này mà chỉ hỗ trợ nông dân tiền làm đất, kinh phí đắp lại bờ. Ông Thắng mong các địa phương tận dụng cơ hội này để thực hiện việc tích tụ ruộng đất, hưởng phần hỗ trợ kinh phí của doanh nghiệp.    

Như vậy, từ chỗ liên kết độc lập giữa doanh nghiệp và nông dân trong sản xuất hàng hoá, chủ động về phương án sản xuất, sản phẩm thu hoạch và khâu chế biến, tiêu thụ dưới dạng các nông trang liên minh, Công ty TNHH Sơn Trường lại chuyển về mô hình truyền thống là liên kết gia công vùng nguyên liệu cho doanh nghiệp. Điều đó cho thấy sự lúng túng của doanh nghiệp trong quá trình tìm một mô hình quản lý phù hợp.

Thất bại vì cơ chế quản lý không phù hợp

Tổng giám đốc Công ty TNHH Sơn Trường thừa nhận, nguyên nhân cơ bản khiến doanh nghiệp trả đất và chuyển đổi mô hình sản xuất là do thất bại trong quản lý đối với mô hình nông trang liên minh. Cùng với đó là tình trạng đất quá xấu, không thể trồng rau màu theo hướng sản xuất hàng hóa. Ông Thắng cho biết: “Nhận thấy điểm yếu nhất của nông nghiệp Việt Nam là tình trạng ruộng đất manh mún, không thể sản xuất nông sản hàng hoá để phục vụ tiêu dùng và xuất khẩu, công ty muốn đi tiên phong, khai thông một mô hình sản xuất mới, tạo được sự tích tụ ruộng đất, vùng sản xuất nông sản lớn. Trên con đường đi tìm cái mới, doanh nghiệp xác định có thể thành công hoặc thất bại nhưng không ngần ngại làm. Từ cuối năm 2009 đến nay, doanh nghiệp đầu tư hàng chục tỷ đồng cho việc thuê ruộng của nông dân, đầu tư cơ sở hạ tầng, thuê nhân công lao động, vật tư, giống cây trồng nhưng chưa thu hồi được đồng nào do trong quá trình sản xuất, nông dân thuộc các nông trang chưa quen với mô hình quản lý mới, không gắn trách nhiệm với sản phẩm, công ty lại không thể quản lý được”.

Ông Trịnh Khắc Tiến, Trưởng Phòng Nông nghiệp- PTNT huyện Vĩnh Bảo, cho rằng, việc doanh nghiệp đi tiên phong trong tích tụ ruộng đất, tạo vùng sản xuất nông sản hàng hóa là sự dũng cảm, đáng ghi nhận. Tuy nhiên, mô hình quản lý thử nghiệm là nông trang liên minh (thành lập nông trang rồi thuê nông dân làm việc) bộc lộ những bất cập trong mối quan hệ giữa doanh nghiệp và nông dân. Cơ chế quản lý theo mô hình này chưa gắn chặt quyền lợi của nông dân với doanh nghiệp. Doanh nghiệp không quản lý được vật tư. Nông dân làm việc trong các nông trang liên minh chỉ đóng vai trò là người làm công nhật, không gắn bó nhiều với đồng ruộng, trách nhiệm với cây trồng ít đi. Sự không thành công của doanh nghiệp trong mô hình mới này là bài học cho việc triển khai sản xuất ồ ạt trên diện rộng khi quan hệ sản xuất chưa phù hợp với lực lượng sản xuất. Người nông dân chưa quen với phương thức sản xuất theo kiểu công nhân nông nghiệp, nhưng doanh nghiệp đã triển khai trên diện rộng.

Theo ông Lê Đắc Mấm, Chủ nhiệm HTX nông nghiệp xã Cổ Am (Vĩnh Bảo),  doanh nghiệp phải chuyển đổi mô hình là tất yếu vì nó chưa phù hợp. Việc doanh nghiệp cần làm ngay lúc này là cùng vào cuộc với các địa phương giải quyết vướng mắc sau khi trả đất nông dân, đồng thời triển khai mô hình mới trên diện tích đất còn lại cho hiệu quả trên cơ sở làm thí điểm tại một số điểm, tránh để phá sản hoàn toàn dự án.

Hoàng Yên