Sandbox công nghệ số - cần cơ chế liên thông để bứt phá

Những bước đi đầu tiên của cơ chế thử nghiệm công nghệ số

Đây được kỳ vọng là bước đột phá thể chế quan trọng nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo, tạo không gian phát triển cho các mô hình công nghệ mới. Tuy nhiên, khi bước vào thực tiễn, hàng loạt rào cản về phối hợp liên ngành, kiểm soát rủi ro và tổ chức thực hiện đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện cơ chế vận hành đồng bộ, linh hoạt hơn.

Sandbox công nghệ số là cơ chế cho phép thử nghiệm có kiểm soát đối với các công nghệ, sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh mới chưa được pháp luật điều chỉnh đầy đủ. Đây được xem là công cụ quan trọng giúp Nhà nước vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, vừa kiểm soát rủi ro trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh hơn khả năng hoàn thiện chính sách.

Tại Việt Nam, cơ chế này được xác lập thông qua Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025, đồng thời được cụ thể hóa bằng Nghị định số 353/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Điểm nổi bật là việc phân cấp mạnh mẽ cho UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương trong việc chủ trì phối hợp với các bộ, ngành liên quan để cấp phép thử nghiệm trên địa bàn.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, đến hết tháng 4/2026, Việt Nam đã có hơn 80.000 doanh nghiệp công nghệ số, doanh thu toàn ngành ước đạt khoảng 622.000 tỉ đồng. Quy mô này cho thấy nhu cầu cấp thiết về một “không gian an toàn” để doanh nghiệp kiểm chứng mô hình mới trước khi triển khai diện rộng.

Hiện Bộ Khoa học và Công nghệ đang phối hợp với tỉnh Điện Biên và các cơ quan liên quan triển khai đề án thí điểm đầu tiên về ứng dụng UAV trong nông nghiệp, lâm nghiệp, logistics y tế, dân sinh và quản lý nhà nước. Đây không chỉ là thử nghiệm công nghệ bay không người lái đơn lẻ mà là phép thử toàn diện về mô hình vận hành, hiệu quả ứng dụng và cơ chế phối hợp quản lý.

Theo ông Trần Anh Tú, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp công nghệ thông tin (Bộ KH&CN), bước tiến lớn nhất hiện nay là sandbox đã chuyển từ khuôn khổ pháp lý sang giai đoạn triển khai thực tế. Tuy nhiên, do đây là các mô hình chưa có tiền lệ, quá trình xây dựng hồ sơ, xác định giới hạn thử nghiệm và chuẩn hóa cơ chế giám sát vẫn gặp nhiều thách thức.

Nút thắt lớn nhất: Cơ chế phối hợp liên ngành

Ông Trần Anh Tú cho biết, khó khăn lớn nhất hiện nay không nằm ở bản thân công nghệ mà ở sự chồng chéo giữa các cơ quan quản lý.

Một mô hình công nghệ mới thường đồng thời chịu sự điều chỉnh của nhiều bộ, ngành khác nhau. Với trường hợp UAV tại Điện Biên, quản lý vùng trời thuộc Bộ Quốc phòng; ứng dụng trong nông nghiệp thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; tiêu chuẩn kỹ thuật và thiết bị liên quan đến Bộ Khoa học và Công nghệ; trong khi các yếu tố dữ liệu, an ninh mạng có thể còn liên quan đến Bộ Công an hoặc các cơ quan chuyên trách khác.

Điều này khiến doanh nghiệp khi tham gia thử nghiệm phải đối mặt với hệ thống thủ tục phức tạp, đôi khi chồng lấn hoặc thiếu thống nhất.

Mặc dù Nghị định số 353/2025/NĐ-CP đã trao thêm quyền cho địa phương, nhưng trên thực tế nhiều tỉnh, thành vẫn lúng túng trong việc xác định quy định nào được phép linh hoạt áp dụng, đâu là giới hạn bắt buộc không thể vượt qua. Cơ chế xin ý kiến giữa các bộ ngành hiện vẫn mất nhiều thời gian, làm chậm tiến độ triển khai và ảnh hưởng đến cơ hội đổi mới.

Các chuyên gia cho rằng, để sandbox vận hành hiệu quả, Việt Nam cần sớm xây dựng mô hình “một cửa liên ngành” hoặc tổ công tác đặc biệt, nơi các bộ, ngành cùng tham gia thẩm định trên một đầu mối thống nhất, thay vì để doanh nghiệp tự đi xử lý từng khâu riêng lẻ.

Bài toán kiểm soát rủi ro và lựa chọn doanh nghiệp

Bên cạnh khó khăn về phối hợp, việc xác định tiêu chí thử nghiệm cũng là vấn đề then chốt. Do đặc thù sandbox là thử nghiệm cái mới, cơ quan quản lý thường có xu hướng đặt ra điều kiện chặt chẽ để bảo đảm an toàn. Tuy nhiên, nếu giới hạn quá mức, mô hình kinh doanh sẽ mất tính khả thi; ngược lại, nếu quá lỏng lẻo, rủi ro về an ninh, an toàn xã hội và dữ liệu sẽ gia tăng.

Ngoài ra, việc lựa chọn doanh nghiệp tham gia cũng cần được kiểm soát kỹ lưỡng. Việt Nam hiện có hệ sinh thái khởi nghiệp công nghệ phát triển mạnh, song không phải đơn vị nào cũng đủ năng lực tài chính, công nghệ và quản trị rủi ro để tham gia thử nghiệm ở quy mô chính sách. Do đó, quá trình sàng lọc cần minh bạch nhưng đồng thời phải bảo vệ bí mật sáng tạo và lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp.

Một điểm tích cực là Việt Nam đang có nền tảng hạ tầng số tương đối mạnh để hỗ trợ triển khai sandbox.

Hiện cả nước có hơn 110 triệu thuê bao Internet băng rộng di động, gần 30 triệu người dùng chữ ký số cá nhân, cùng hệ thống tích hợp dữ liệu quốc gia với hơn 4,3 tỷ lượt giao dịch. Đây là cơ sở quan trọng để theo dõi, giám sát, đánh giá các mô hình thử nghiệm theo thời gian thực.

Nếu được tích hợp hiệu quả, dữ liệu liên ngành có thể giúp Nhà nước vừa giám sát an toàn, vừa tạo điều kiện rút ngắn quy trình cấp phép và điều chỉnh chính sách.

Thực tế, một số địa phương như Hà Nội cũng đang đồng thời xây dựng hệ thống quản lý riêng đối với tàu bay không người lái thông qua Nghị định số 288/2025/NĐ-CP, cho thấy xu hướng chuẩn hóa quản lý song song với thúc đẩy đổi mới.

Sandbox không chỉ là thử nghiệm, mà là công cụ hoàn thiện thể chế

Về lâu dài, giá trị lớn nhất của sandbox không chỉ nằm ở việc hỗ trợ doanh nghiệp phát triển sản phẩm mới, mà còn ở vai trò là “nguồn dữ liệu sống” để Nhà nước hoàn thiện chính sách. Thông qua các mô hình thí điểm, cơ quan quản lý có thể đánh giá thực tiễn, phát hiện khoảng trống pháp lý, từ đó điều chỉnh hoặc ban hành quy định phù hợp hơn với nền kinh tế số.

Mục tiêu cuối cùng không phải tạo ra cơ chế ưu tiên riêng biệt kéo dài, mà là dùng thử nghiệm để hoàn thiện hệ thống luật pháp chính thức.

Ông Trần Anh Tú khẳng định, sandbox là quá trình “vừa chạy vừa xếp hàng”, nghĩa là phải vừa triển khai đổi mới, vừa bảo đảm an toàn và điều chỉnh chính sách liên tục.

Trong cuộc đua chuyển đổi số toàn cầu, sandbox công nghệ số là một trong những chìa khóa quan trọng giúp Việt Nam tăng tốc đổi mới sáng tạo, hỗ trợ doanh nghiệp phát triển các mô hình tiên phong. Tuy nhiên, để cơ chế này phát huy đúng vai trò, điều kiện tiên quyết là sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành và địa phương; xây dựng quy trình liên thông, minh bạch và linh hoạt hơn.

Nếu sớm tháo gỡ các nút thắt liên ngành, Việt Nam không chỉ tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp sáng tạo mà còn xây dựng được nền tảng pháp lý hiện đại, thích ứng với tốc độ phát triển của công nghệ số. Sandbox khi đó sẽ không chỉ là “vùng thử nghiệm”, mà thực sự trở thành bệ phóng cho nền kinh tế số Việt Nam bứt phá.