Sản xuất, tiêu thụ nông sản hàng hóa- Liên kết “4 nhà” cần “nhạc trưởng”

Đổ lỗi trách nhiệm

Đa số nông dân chưa gạt bỏ được tư tưởng cố hữu, ham lợi trước mắt, mà không tính toán đến lợi ích lâu dài. Do nhận thức chưa đầy đủ về nghĩa vụ tuân thủ các quy định của pháp luật, nên họ dễ vi phạm hợp đồng trong quá trình liên kết sản xuất nông sản hàng hoá. Phổ biến nhất là tình trạng nhiều hộ nông dân mặc dù ký hợp đồng nhận đầu tư ứng trước của doanh nghiệp, nhưng khi giá cả thị trường biến động, sẵn sàng bán nông sản cho tư thương hoặc doanh nghiệp khác với giá cao hơn. Đây là ý kiến chung của nhiều Chủ nhiệm HTX nông nghiệp thường xuyên liên kết sản xuất nông sản với các doanh nghiệp. Đơn cử như như việc Nhà máy cà chua Hải Phòng, từ nhiều năm nay ký hợp đồng sản xuất và thu mua nguyên liệu với nông dân, nhưng luôn bị “đói” nguyên liệu. Lượng nguyên liệu nhà máy cần dùng trong 1 năm khoảng 22.800-25.000 tấn. Thế nhưng, 5 năm qua, nhà máy chỉ thu mua được 10% nguyên liệu và sản xuất cầm chừng 22% công suất. Nguyên nhân do hầu như năm nào, nông dân đã ký hợp đồng với nhà máy, nhưng chủ yếu bán sản phẩm cho tư thương.

Tương tự, Công ty Cổ phần nông nghiệp kỹ thuật cao Hải Phòng ký hợp đồng sản xuất hạt giống lúa lai F1, ngay từ đầu vụ, nông dân yêu cầu công ty  bảo lãnh về năng suất, sản lượng hạt giống cùng với việc cung ứng giống lúa bố, lúa mẹ, vật tư nông nghiệp và chuyển giao công nghệ sản xuất. Tuy nhiên, đến cuối vụ, không ít nông dân giấu sản lượng thóc giống, buộc công ty phải đền bù năng suất, sản lượng như đã bảo lãnh. Việc này khiến doanh nghiệp vừa thiếu sản phẩm cuối vụ, vừa phải mất thời gian giải quyết vấn đề người dân kiến nghị. Vì vậy, khoảng 2 năm gần đây, công ty giảm mạnh diện tích sản xuất  giống lúa lai F1 tại Hải Phòng, chuyển sang ký hợp đồng sản xuất với nông dân các tỉnh Nghệ An, Quảng Nam, Thanh Hoá. Đó là chưa kể không ít doanh nghiệp phải chịu rủi ro khi ứng vốn trước cho nông dân. Khi gặp thiên tai hay các nguyên nhân bất khả kháng khác, nông dân không trả được nợ cho doanh nghiệp, khiến các doanh nghiệp kéo dài thời gian nợ ngân hàng, tăng lãi suất vốn vay, giá thành sản phẩm tăng, ảnh hưởng tới hiệu quả sản xuất – kinh doanh của đơn vị. Vì vậy, nhiều doanh nghiệp ngần ngại đầu tư cho sản xuất, kinh doanh nông - lâm - ngư nghiệp, hoặc không dám ký hợp đồng sản xuất lớn, chỉ sản xuất quy mô nhỏ, nên khó mở rộng diện tích sản xuất nông sản hàng hoá.

Nông dân cho rằng, vẫn còn nhiều doanh nghiệp không tôn trọng hợp đồng đã ký, không mua hết sản phẩm, không thực hiện đúng cam kết về giá mua, đề ra các tiêu chuẩn kỹ thuật làm cho nông dân khó thực hiện, gây bất lợi cho họ trong việc giao sản phẩm và thanh toán. Một số doanh nghiệp kiểm định chất lượng để hạ cấp, hạ giá sản phẩm, khiến cho nông dân bức xúc. Anh Phạm Văn Dinh, nông dân xã Cấp Tiến (Tiên Lãng) cho biết: “Nhiều năm, chúng tôi ký hợp đồng sản xuất dưa chuột xuất khẩu với Công ty Cổ phần Vật tư nông nghiệp và Xây dựng Hải Phòng, ươm trồng cà chua cho Nhà máy chế biến cà chua Hải Phòng, nhưng không ít lần nông dân bức xúc vì doanh nghiệp chê sản phẩm xấu, không đạt tiêu chuẩn chất lượng, không thu mua hết sản phẩm hoặc ép giảm giá sản phẩm”. Rõ ràng, khi cả nhà nông và doanh nghiệp chỉ vì lợi ích riêng, không nhất quán, thì việc liên kết phát triển không thể bền chặt và kéo dài.

Rất cần Nhà nước “cầm chịch” sự liên kết

Bà Đào Thị Hà, Trưởng phòng trồng trọt, lâm nghiệp (Sở Nông nghiệp- PTNT Hải Phòng) nhận định: “Phần lớn liên kết sản xuất nông sản hàng hoá hiện nay thực chất là những liên kết “2 nhà” như: “nhà nông - doanh nghiệp”, “nhà nông - nhà nước”, “nhà nông - nhà khoa học”, ít có sự phối hợp, đồng bộ của cả “4 nhà”. Thường là “nhà nông” phải tất tả tìm “các nhà” khác để liên kết. Rõ ràng, những liên kết kiểu này chưa thể phát huy tối đa sức mạnh “4 nhà”...Theo trưởng phòng Nông nghiệp- PTNT huyện Tiên Lãng, Vĩnh Bảo, nguyên nhân khó thực hiện cùng lúc sự liên kết “ 4 nhà” vì thực tế, vai trò của “4 nhà” vẫn chưa thật rõ. Ai là người chủ trì trong liên kết “4 nhà”? Liên kết là giúp đỡ “nhà nông” hay liên kết để cùng chia lợi, cùng chịu thiệt? Hiện nay, liên kết “4 nhà” vẫn lỏng lẻo do đang quy kết trách nhiệm nhiều hơn lợi ích, trong khi phải lấy lợi ích làm tiêu chí căn bản. Chính vì sự phân định chưa rõ ràng, nên các địa phương, các nhà khoa học rất lúng túng trong việc thực hiện liên kết “4 nhà”. Trong một số trường hợp, ngành nông nghiệp và các địa phương chưa có chế tài phù hợp để hỗ trợ giải quyết tranh chấp hợp đồng thu mua giữa doanh nghiệp và người sản xuất. Đối với những trường hợp thiệt hại do các nguyên nhân bất khả kháng, Nhà nước cũng chưa có chính sách cụ thể để hỗ trợ thiệt hại cho các bên tham gia liên kết. Ngoài ra, một số lãnh đạo địa phương không biết, không hiểu đầy đủ về chính sách liên kết ''4 nhà'', nên chưa có biện pháp hỗ trợ một cách hợp lý.

Thực tế cho thấy, để việc liên kết “4 nhà” thực sự hiệu quả, cần một “nhạc trưởng” điều hành. Nhà nước cần giữ vị trí chủ đạo, làm “trọng tài” giải quyết mâu thuẫn giữa “các nhà”. Sự liên kết “4 nhà”cần dựa trên lợi ích chung giữa nhà nước, nhà nông, nhà doanh nghiệp, nhà khoa học, tất cả phải tôn trọng quyền lợi của nhau, vì một lợi ích chung bền vững và lâu dài…

Hoàng Yên