Sản xuất tiên tiến mở đường cho hàng xuất khẩu Việt Nam bứt phá

Đây là trọng tâm thảo luận tại phiên chuyên đề “Sản xuất tiên tiến: Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt”, diễn ra ngày 27/10 trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 tại TP.HCM.

Khoảng cách lớn giữa quy mô xuất khẩu và giá trị thực tạo ra

Bà Nguyễn Dạ Quyên, Đồng phụ trách Trung tâm Sản xuất thông minh và Chuỗi giá trị toàn cầu thuộc Trung tâm Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư tại TP.HCM (HCMC C4IR), dẫn số liệu ước tính năm 2024 cho thấy hàm lượng giá trị gia tăng nội địa trong hàng xuất khẩu Việt Nam có sự chênh lệch đáng kể giữa các ngành.

Cụ thể, ngành gỗ và sản phẩm gỗ đạt 53,4%, dệt may 36,3%, da giày 34%. Trong khi đó, điện tử và máy vi tính chỉ đạt khoảng 28%, còn điện thoại thông minh khoảng 12%. Tính chung các ngành, tỉ lệ giá trị gia tăng nội địa trong xuất khẩu được ước tính ở mức 27,8%.

Đáng chú ý, ngành điện thoại thông minh, dù thuộc nhóm công nghệ cao, có tỉ lệ giá trị nội địa chỉ bằng khoảng một phần tư so với ngành gỗ và sản phẩm gỗ. Sự chênh lệch này cho thấy quy mô xuất khẩu lớn không đồng nghĩa với tỉ lệ giá trị gia tăng được tạo ra trong nước cao.

Trong bối cảnh đó, vấn đề đặt ra không chỉ là tiếp tục thu hút đầu tư, mở rộng nhà máy và gia tăng kim ngạch xuất khẩu, mà còn phải nâng cao năng lực để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào những công đoạn có giá trị gia tăng cao.

Tăng cường năng lực quyết định vị trí của doanh nghiệp Việt

Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Khuất Quang Hưng, Phó Tổng Giám đốc phụ trách Đối ngoại, Truyền thông và Phát triển Bền vững Nestlé Việt Nam, cho rằng khoảng cách về mức độ sẵn sàng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu hiện nay chủ yếu nằm giữa các doanh nghiệp, thay vì chỉ giữa các ngành sản xuất.

Cụ thể, trong khi những ngành xuất khẩu như điện tử, dệt may, chế biến thực phẩm và nông nghiệp đã có sự chuẩn bị tốt hơn trước yêu cầu của khách hàng quốc tế, nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn gặp khó khăn do dữ liệu phân mảnh, quy trình thiếu thống nhất và truy xuất nguồn gốc chủ yếu dựa vào hồ sơ thủ công.

Theo ông Hưng, yêu cầu của khách hàng quốc tế đã thay đổi. Doanh nghiệp không chỉ cần đáp ứng tiêu chuẩn mà còn phải chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất và việc tuân thủ thông qua dữ liệu đáng tin cậy, có thể kiểm tra. Những yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, môi trường và lao động đang trở thành điều kiện cơ bản để duy trì vị trí trong chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, để tham gia các công đoạn có giá trị cao hơn, doanh nghiệp phải phát triển năng lực kỹ thuật, cải thiện năng suất, giảm tiêu hao nguyên vật liệu và có khả năng cùng khách hàng giải quyết những vấn đề trong sản xuất. Khi đó, nhà cung cấp mới có cơ hội tham gia từ các khâu thiết kế, kỹ thuật đến phát triển sản phẩm, thay vì chỉ gia công theo đơn đặt hàng.

Dẫn số liệu năm 2025, ông Hưng cho biết doanh nghiệp trong nước chỉ chiếm 22,7% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, trong khi khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 77,3%. Theo ông, khoảng cách này cho thấy dư địa để doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào những chuỗi sản xuất đang hoạt động ngay trong nước.

Lấy ví dụ từ ngành cà phê, ông Hưng cho biết Nestlé Việt Nam đã hợp tác với nông dân, nhà cung cấp và các viện nghiên cứu để nâng cao chất lượng nguyên liệu, hỗ trợ phát triển nông nghiệp tái sinh và tăng cường chế biến sâu, hướng đến tạo thêm giá trị tại địa phương thay vì chỉ xuất khẩu nông sản thô.

Ông Hưng cũng lưu ý việc đáp ứng tiêu chuẩn không đồng nghĩa doanh nghiệp có thể bán hàng với giá cao hơn. Khả năng định giá cao hơn chỉ xuất hiện khi doanh nghiệp có thêm những lợi thế như chất lượng vượt trội, năng suất, chuyên môn kỹ thuật và năng lực đổi mới sáng tạo.

Để Việt Nam giữ lại nhiều giá trị hơn từ sản xuất và xuất khẩu, ông Hưng đề xuất các doanh nghiệp đầu chuỗi cần xác định rõ nhà cung cấp trong nước đang thiếu gì về công nghệ, nhân lực, quản lý chất lượng, dữ liệu và tài chính để có chương trình hỗ trợ phù hợp. Quá trình này cần sự phối hợp giữa Nhà nước trong xây dựng chính sách, phát triển hạ tầng; doanh nghiệp đầu chuỗi trong phát triển nhà cung cấp; các trường đại học, viện nghiên cứu trong đào tạo, nâng cao trình độ công nghệ và sự chủ động nâng năng lực của chính doanh nghiệp trong nước.