Sắc màu Dao giữa núi rừng Đông Bắc - câu chuyện từ lễ hội Khỏi Kêm
(PLVN) - Giữa trập trùng núi rừng Đông Bắc, nơi mây bảng lảng trên những đỉnh đá và suối nguồn len lỏi qua từng triền rừng, cộng đồng người Dao hiện lên như một bức tranh văn hóa sống động, giàu bản sắc. Tại xã Đường Hoa (tỉnh Quảng Ninh), sắc màu ấy càng trở nên rực rỡ mỗi khi lễ hội Khỏi Kêm - nghi lễ truyền thống quan trọng của người Dao Thanh Y và Thanh Phán - được phục dựng và tổ chức.
Không chỉ là một sự kiện văn hóa, lễ hội Khỏi Kêm (còn gọi là “mở cửa rừng”) mang đậm ý nghĩa tâm linh, gắn với tín ngưỡng tôn thờ tự nhiên và tổ tiên. Đây là dịp để cộng đồng cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, đồng thời nhắc nhở con cháu về ý thức gìn giữ rừng và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống.
Trong không gian lễ hội, sắc đỏ trở thành gam màu chủ đạo, nổi bật trên nền chàm đen đặc trưng. Những bộ trang phục truyền thống được thêu tay công phu, với hoa văn hình học tinh xảo, tạo nên một “bản giao hưởng thị giác” độc đáo. Phụ nữ Dao Thanh Phán gây ấn tượng bởi trang phục cầu kỳ, mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm để hoàn thiện. Áo dài chàm được điểm xuyết bằng các đường chỉ đỏ, trắng, vàng, tượng trưng cho thiên nhiên và vũ trụ. Trong khi đó, phụ nữ Dao Thanh Y lại nổi bật với sắc đỏ bao trùm gần như toàn bộ trang phục - từ khăn đội đầu, áo đến thắt lưng - thể hiện quan niệm về sự sống, may mắn và xua đuổi tà ma.
Một trong những điểm nhấn đặc sắc của lễ hội là phần thi vấn tóc - nét đẹp truyền thống không thể thiếu của phụ nữ Dao. Những búi tóc được tạo hình cầu kỳ, kết hợp cùng khăn, vải và trang sức bạc không chỉ thể hiện sự khéo léo mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc, phản ánh địa vị, độ tuổi và quan niệm thẩm mỹ của người phụ nữ.
Không chỉ người lớn, trẻ em Dao cũng được cha mẹ hướng dẫn mặc trang phục truyền thống từ nhỏ. Hình ảnh các em nhỏ trong những bộ quần áo rực rỡ, hòa mình vào không khí lễ hội, cho thấy sự tiếp nối tự nhiên của văn hóa qua các thế hệ. Trang phục không đơn thuần là quần áo, mà là “ký ức sống”, là cách cộng đồng gìn giữ và truyền lại bản sắc.
Ngay cả trong đời sống thường nhật, sắc màu ấy vẫn hiện diện bền bỉ. Từ những phiên chợ vùng cao đến nương rẫy, hình ảnh người Dao trong trang phục truyền thống đã trở thành một phần quen thuộc của cảnh quan. Họ lao động, sinh hoạt, dệt vải, thêu thùa trong chính những bộ trang phục mang đậm dấu ấn tổ tiên.
Theo anh Bùi Văn Chãi, Trưởng phòng Văn hóa xã Đường Hoa, địa phương được sáp nhập từ ba xã Quảng Sơn, Đường Hoa và Quảng Long, trong đó hơn 40% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là người Dao. Thực hiện chỉ đạo của các cấp, xã đã tích cực xây dựng đề án phát triển văn hóa, đặc biệt là bảo tồn các giá trị phi vật thể gắn với phát triển du lịch. Năm 2026, địa phương phục dựng ba lễ hội tiêu biểu ở ba vùng: vùng biển với lễ hội Tiễn tàu (mở cửa biển), vùng đồng bằng với lễ hội xuống đồng của người Kinh, và miền núi với lễ hội Khỏi Kêm - khơi nguồn văn hóa Trúc Bài Sơn.
“Lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn góp phần nâng cao ý thức bảo vệ rừng, tôn vinh và gìn giữ bản sắc văn hóa của người Dao, đồng thời tạo điểm nhấn để phát triển du lịch cộng đồng”, anh Chãi cho biết.
Không chỉ người dân địa phương, du khách cũng bị cuốn hút bởi không gian văn hóa đặc sắc này. Chị Phạm Thị Hương, du khách đến từ xã Quảng Hà, chia sẻ: “Tôi rất ấn tượng khi được tham dự lễ hội. Đây không chỉ là hoạt động vui chơi mà còn tái hiện sinh động đời sống, tập tục của người Dao Thanh Y và Thanh Phán. Phần thi trang phục, đặc biệt là vấn tóc, rất độc đáo. Ngoài ra, tôi còn có cơ hội mua các đặc sản sạch của bà con”.
Lễ hội Khỏi Kêm, cùng với các hoạt động trải nghiệm văn hóa, đã góp phần tạo nên một không gian vừa linh thiêng, vừa gần gũi. Tại đây, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng trang phục truyền thống, mà còn được hòa mình vào các nghi thức, trò chơi dân gian, khám phá ẩm thực và đời sống của người Dao.
Trong bối cảnh hiện đại hóa, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, việc người Dao vẫn duy trì trang phục, tập tục trong đời sống hàng ngày là một minh chứng rõ nét cho sức sống bền bỉ của văn hóa. Những gam màu đỏ, vàng, trắng trên nền chàm đen không chỉ là yếu tố thẩm mỹ, mà còn là “ngôn ngữ văn hóa” - kể lại lịch sử, truyền tải niềm tin và khẳng định bản sắc.
Lễ hội Khỏi Kêm vì thế không chỉ là một sự kiện, mà là một lát cắt tiêu biểu, giúp nhận diện đầy đủ hơn về đời sống văn hóa của người Dao giữa núi rừng Đông Bắc. Những sắc màu ấy, dù trong lễ hội hay đời thường, vẫn đang bền bỉ tồn tại, góp phần làm giàu thêm bức tranh đa dạng của văn hóa Việt Nam.