Rau sạch cho nội thành: Nghịch lý cung-cầu

Có "cầu", nhưng thiếu "cung"

Ngày chủ nhật, được nghỉ làm việc, chị Đỗ Thị Thủy ở phố Hạ Lý (Hồng Bàng) dạo qua siêu thị Big C mua một số thực phẩm, đồ dùng cho gia đình. Về đến nhà, chị khoe mua được khá nhiều mặt hàng hạ giá, nhưng riêng rau xanh vẫn phải mua ngoài chợ, vì rau  trong siêu thị không được tươi. Theo chị Thủy, rau ngoài chợ nhìn “bắt mắt”, tươi ngon, tuy không yên tâm lắm về chất lượng nhưng. Để hạn chế tác động nguy hại nếu có, bao giờ chị cũng ngâm rau nước muối trước khi nấu.

Đây là thực tế đáng buồn. Vào mùa này, đi qua một số xã như Quang Phục (Tiên Lãng), Hòa Bình (Vĩnh Bảo)…, tôi được thấy những luống rau cải, rau muống, rau cải cúc, rau thơm… non xanh mơn mởn được trồng bên bờ kênh trung thủy nông. Những nông dân ở khu vực này cho biết đó là những luống rau chỉ để “nhà ăn”, hoàn toàn không tưới bón bất cứ chế phẩm sinh, hóa học nào. Ngược lại, rau bán được trồng đại trà ngoài cánh đồng, thường xuyên phải phun thuốc sâu hoặc tưới phân bón hóa học, thì rau mới tươi tốt trước tác động của thời tiết, sâu bệnh…

Rau không an toàn là rỗi lo không riêng gì của chị Thủy mà của  nhiều người tiêu dùng thành phố. Tuy nhiên, để có rau sạch sử dụng cho bữa ăn gia đình hàng ngày không phải dễ. Đó là lời than phiền của khá nhiều người nội trợ. Chị Vũ Thị Thục ở phố Tô Hiệu cho biết, hiện nếu muốn mua rau sạch, hầu hết người tiêu dùng mới chỉ biết đến địa chỉ quen thuộc là một số siêu thị trong thành phố. Nhưng không phải ai cũng có điều kiện thường xuyên vào siêu thị chỉ để mua rau sạch. Đa số các bà nội trợ đều mua rau tại các chợ cho tiện. Bởi vậy rau ở các siêu thị dù an toàn hơn nhưng thường không được tươi, vì bán chậm.

Qua khảo sát thực tế, rất nhiều gia đình sống ở nội thành có nhu cầu sử dụng rau sạch và an toàn, nhưng nguồn cung còn hiếm và không thuận lợi. Ngoài hệ thống các siêu thị, Trung tâm nông nghiệp kỹ thuật cao thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn có điểm bán rau sạch tại khu vực quận Kiến An, đồng thời cung ứng theo hợp đồng của người tiêu dùng nhưng không thường xuyên. Điểm bán rau sạch độc lập và quen thuộc duy nhất tại trung tâm thành phố là quầy rau sạch cạnh siêu thị Ánh Dương. Ở nhiều quận, huyện khác trong thành phố, điểm bán rau sạch chưa phổ biến.

Vì sao nông dân chưa mặn mà ?

Hải Phòng có một số vùng có truyền thống chuyên canh  rau cung ứng cho thành phố, như các vùng rau ở xã Thủy Đường (Thủy Nguyên); Nam Sơn, Hồng Phong, An Hòa (An Dương); Tú Sơn, Đại Hợp (Kiến Thụy), Khởi Nghĩa (Tiên Lãng), An Thái, An Thọ, Mỹ Đức (An Lão). Năm 1996, Sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn Hải Phòng hỗ trợ xã Nam Sơn (An Dương) thử nghiệm trồng rau sạch cung cấp cho thị trường. Những năm sau đó, thành phố có dự án trồng rau sạch được triển khai rộng rãi ở một số nơi như An Thái, An Thọ (An Lão), Thủy Đường (Thủy Nguyên), Hồng Phong, An Hòa (An Dương). Với chương trình này, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn định hướng các địa phương quy vùng sản xuất, hỗ trợ các địa phương xây dựng cơ sở vật chất ban đầu, hướng dẫn kỹ thuật trồng rau sạch…                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             

Tuy nhiên, việc triển khai dự án chỉ sôi động ở giai đoạn đầu. Hiện phong trào trồng rau sạch tại các vùng rau được thành phố hỗ trợ đầu tư chìm lắng dần. Diện tích trồng rau sạch khó mở rộng thêm, mặc dù nhu cầu của người dân thành phố ngày càng lớn. Chủ nhiệm HTX nông nghiệp An Thọ Nguyễn Phùng Dũng cho biết: “xã An Thọ được đầu tư dự án trồng rau sạch tại khu vực cánh đồng ngay trước cửa UBND xã. Thời gian đầu nông dân triển khai trồng hành theo hợp đồng sản xuất cho công ty chế biến thủy sản xuất khẩu. Nhưng 2 năm trở lại đây, công ty chấm dứt hợp đồng khiến bà con không còn thiết tha sản xuất”. Qua câu chuyện với chủ nhiệm HTX, tôi được biết, một trong những nguyên nhân khiến sản phẩm rau sạch của xã An Thọ không đáp ứng yêu cầu doanh nghiệp thu mua là bởi trong quá trình sản xuất, một số nông dân phá vỡ quy trình, qua kiểm tra sản phẩm không  độ an toàn như hợp đồng, vì vậy họ ngừng thu mua… Khó khăn về đầu ra, vùng sản xuất rau an toàn ở xã An Thọ từ năm 2007 đến đầu năm 2008 thu hẹp dần, có những diện tích bị bỏ hoang cho cỏ mọc. Từ tháng 7-2008, vùng rau sạch này được chuyển đổi cho một doanh nghiệp ký hợp đồng trồng rau sạch chuyên nghiệp với quy mô lớn, nhưng hiệu quả sản xuất cần có một khoảng thời gian để khẳng định.

Không riêng gì vùng rau An Thọ, ở một số địa phương nông dân cho rằng sản xuất rau an toàn hiện nay bí đầu ra, “thương hiệu” rau sạch còn mập mờ, giá bán chẳng cao hơn rau thông thường là bao, trong khi sản xuất rau an toàn đòi hỏi kỹ thuật phức tạp, chí phí sản xuất cao. Vì vậy nhiều nông dân không áp dụng đúng quy trình sản xuất rau sạch. Sản phẩm chưa làm người tiêu dùng yên tâm, tiêu thụ kém. Người trồng lại càng nản lòng. Kết cục là lượng rau sạch cung cấp cho thị trường ngày một ít dần hoặc không đáp ứng yêu cầu về chất lượng.

Không chỉ là lối thoát tình thế

Trước thực trạng rau mất an toàn tràn lan ở các chợ, các điểm bán rau sạch khó tiếp cận…, một số gia đình trong thành phố và khu vực ven đô khắc phục bằng giải pháp tình thế: tự trồng rau sạch.

Chị Vũ Thị Hoa ở phường Vĩnh Niệm kể: “Vài lần tình cờ xem truyền hình và báo chí thấy người dân ở trung tâm một số thành phố lớn như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh trồng rau theo phương pháp thủy canh, tôi cũng học tập kinh nghiệm, mua hộp xốp và đất,  tận dụng các khoảng trống trong  nhà như lan can, sân…để trồng. Mặc dù công việc trồng rau có mất thời gian chút ít, nhưng bây giờ gia đình tôi thường xuyên có rau sạch để sử dụng”. Ở khu vực ven đô, nhiều gia đình tận dụng khoảng sân nhỏ phía trước nhà, vun đất để trồng rau sạch. Bằng cách này, nhiều người dân ở khu vực trung tâm thành phố và ven đô không những có rau sạch để sử dụng, mà còn là một cách để họ thư giãn, đặc biệt là những người về hưu… Chị Vũ Thị Dưỡng ở phường Nam Sơn bộc bạch: “Để trồng được rau sạch với những người dân thành phố quả là kỳ công, nhưng thành quả lao động của mình không chỉ là những vườn rau tự tạo tươi tốt, mà còn mang đến cho gia đình không khí mát mẻ, thoải mái, bớt bụi bặm, ồn ào”.

Tất nhiên, không phải ai cũng có điều kiện “vừa làm, vừa chơi lại vừa được ăn” như vậy. Trong bối cảnh vệ sinh an toàn thực phẩm còn  nhiều bất cập, để bảo đảm nhu cầu lớn và thiết yếu của người dân là rau sạch, cần giải pháp tổng thể và nỗ lực hợp tác của các bên: chính quyền, doanh nghiệp, người trồng và người tiêu thụ.

Hải An