Rà soát pháp luật về khoa học, công nghệ: Tháo gỡ điểm nghẽn, tạo động lực phát triển

Sáng 28/8, tại Bắc Ninh, Bộ Tư pháp tổ chức tọa đàm lấy ý kiến đối với kết quả tổng rà soát và các đề xuất xử lý văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến thực hiện chủ trương về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia do Bộ Khoa học và Công nghệ thực hiện. Chủ trì Toạ đàm là ông Hoàng Xuân Hoan, Phó Cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật, Bộ Tư pháp.

Tham dự Toạ đàm có ông Nguyễn Hữu Quân, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ - cơ quan được giao chủ trì thực hiện tổng rà soát và đề xuất xử lý văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến thực hiện chủ trương về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; một số bộ, cơ quan Trung ương, đơn vị thuộc Bộ Tư pháp, cơ quan chuyên môn của địa phương cùng thành viên các nhóm nghiên cứu kết quả rà soát trong lĩnh vực này.

Tại Tọa đàm, các đại biểu tập trung trao đổi, đánh giá kết quả rà soát và phương án xử lý đối với những quy định còn bất cập.

Rà soát để nhận diện những “điểm nghẽn” thể chế

Phát biểu khai mạc và định hướng thảo luận, ông Hoàng Xuân Hoan cho biết, ngày 03/4/2026, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 2092/NQ-UBTVQH15 về tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và Nghị quyết số 2093/NQ-UBTVQH15 thành lập Ban Chỉ đạo tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật.

Sau đó, Ban Chỉ đạo ban hành kế hoạch triển khai nhiệm vụ. Với vai trò là Cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo, Bộ Tư pháp đã tổ chức lấy ý kiến, đánh giá, thẩm định kết quả tổng rà soát và các đề xuất xử lý văn bản của các cơ quan Trung ương, địa phương.

Trên cơ sở ý kiến thẩm định, Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp thu, chỉnh lý, hoàn thiện các báo cáo về tình hình triển khai tổng rà soát, kết quả rà soát và đề xuất xử lý văn bản trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Theo ông Hoàng Xuân Hoan, việc lấy ý kiến tại tọa đàm nhằm tiếp tục kiểm chứng, hoàn thiện kết quả rà soát, trong đó đặc biệt quan tâm những nội dung có tính chất liên ngành, liên quan đến chức năng, nhiệm vụ của nhiều cơ quan.

Các đại biểu được đề nghị tập trung đánh giá tính đầy đủ, chính xác của kết quả tổng rà soát và các phụ lục kèm theo; đồng thời chỉ ra những quy định cần tiếp tục nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung hoặc có phương án xử lý phù hợp.

Đây được xem là yêu cầu quan trọng trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang phát triển nhanh, kéo theo nhiều vấn đề pháp lý mới. Những quy định được xây dựng trong các giai đoạn khác nhau nếu không được rà soát, điều chỉnh kịp thời có thể trở thành rào cản đối với hoạt động nghiên cứu, ứng dụng, chuyển giao công nghệ và phát triển các mô hình kinh doanh mới.

Báo cáo tại tọa đàm, ông Nguyễn Hữu Quân cho biết công tác rà soát được Bộ Khoa học và Công nghệ triển khai theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào những nhóm chính sách có tác động trực tiếp đến phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Phạm vi rà soát bao gồm các quy định về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; ứng dụng, chuyển giao công nghệ; các cơ chế thí điểm, cơ chế đặc thù; những vấn đề pháp lý liên quan đến trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn; cùng các quy định về thẩm quyền và thủ tục hành chính.

Một trong những yêu cầu đặt ra là phải nhận diện rõ những quy định không còn phù hợp với yêu cầu phát triển, những nội dung có sự giao thoa giữa các lĩnh vực pháp luật hoặc chưa thống nhất về thẩm quyền, trình tự, thủ tục.

Trong quá trình rà soát, Bộ Khoa học và Công nghệ đã phối hợp với Bộ Tư pháp và các bộ, ngành liên quan nghiên cứu, xử lý những vướng mắc, chồng chéo giữa các văn bản dưới luật.

Đáng chú ý, các quy định liên quan đến đầu tư, đấu thầu, đất đai, tài chính - ngân sách cho hoạt động khoa học, công nghệ được xác định là những nhóm vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu để tháo gỡ.

Thực tiễn cho thấy, cùng một hoạt động nghiên cứu, ứng dụng hoặc triển khai công nghệ có thể chịu sự điều chỉnh của nhiều nhóm quy định pháp luật khác nhau. Khi các quy định chưa đồng bộ, doanh nghiệp, tổ chức khoa học và công nghệ cũng như cơ quan quản lý có thể gặp khó khăn trong quá trình thực hiện.

Do đó, yêu cầu đặt ra không chỉ dừng ở việc phát hiện văn bản mâu thuẫn, chồng chéo mà còn phải xác định nguyên nhân, mức độ tác động và phương án xử lý phù hợp. Việc sửa đổi pháp luật cần hướng tới giảm thủ tục không cần thiết, tăng tính minh bạch và tạo dư địa cho hoạt động nghiên cứu, sáng tạo.

Pháp luật phải theo kịp tốc độ phát triển công nghệ

Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình rà soát cũng cho thấy không ít khó khăn. Khối lượng văn bản lớn, được ban hành qua nhiều thời kỳ, có hiệu lực pháp lý khác nhau, từ luật, nghị định đến thông tư, khiến việc đối chiếu, xác định các nội dung mâu thuẫn, chồng chéo đòi hỏi nhiều thời gian và công sức.

Một vấn đề khác được đặt ra là việc theo dõi thi hành pháp luật ở một số nơi chưa thực sự sát với thực tiễn. Trong khi đó, quá trình tổ chức lại bộ máy, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cắt giảm thủ tục hành chính đang diễn ra mạnh mẽ cũng đặt ra yêu cầu phải tiếp tục điều chỉnh hệ thống pháp luật.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, việc xử lý các vấn đề này cần xuất phát từ thực tiễn thi hành, tránh tình trạng quy định pháp luật được sửa đổi nhưng chưa giải quyết được những khó khăn phát sinh trong thực tế.

Đặc biệt, tốc độ phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công nghệ mới đang đặt ra những yêu cầu pháp lý mà hệ thống quy định hiện hành chưa phải lúc nào cũng đáp ứng đầy đủ.

Đây cũng là lý do việc hoàn thiện thể chế về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không thể chỉ thực hiện theo cách tiếp cận xử lý từng văn bản riêng lẻ. Quan trọng hơn là phải hình thành một hệ thống quy định thống nhất, có khả năng thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của công nghệ và mô hình phát triển mới.

Trên cơ sở kết quả rà soát, Bộ Khoa học và Công nghệ xác định tiếp tục nghiên cứu, đề xuất xây dựng, sửa đổi, bổ sung các luật, nghị định, thông tư nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Trong đó, trọng tâm là thể chế hóa đầy đủ các chủ trương, chính sách của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; đồng thời tiếp tục nghiên cứu cơ chế, chính sách nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, tạo điều kiện thúc đẩy ứng dụng công nghệ mới, trong đó có trí tuệ nhân tạo.

Mục tiêu cuối cùng là xây dựng hành lang pháp lý đủ rõ, đồng bộ và khả thi để khoa học, công nghệ thực sự trở thành động lực quan trọng của phát triển kinh tế - xã hội.

Từ góc độ địa phương, ông Lê Anh Tuấn, Phó Giám đốc Sở Tư pháp Bắc Ninh cho biết tỉnh đang phối hợp chặt chẽ với các tổ công tác trong quá trình rà soát, hoàn thiện hệ thống văn bản, cơ chế, chính sách.

Đối với lĩnh vực khoa học, công nghệ, địa phương đặc biệt quan tâm và xác định đây là một trong những mũi nhọn trong định hướng phát triển khi Bắc Ninh hướng tới mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương.

Theo ông Lê Anh Tuấn, Sở Tư pháp được giao rà soát các văn bản, qua đó góp phần bảo đảm các dự thảo cơ chế, chính sách bám sát chủ trương, kết luận của Trung ương và yêu cầu thực tiễn của địa phương.

Trong quá trình xây dựng các cơ chế, chính sách vượt trội, phát triển đô thị được xác định là một trụ cột quan trọng. Tuy nhiên, cùng với phát triển đô thị, các lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cũng cần được thể chế hóa đầy đủ để tạo nền tảng cho địa phương phát triển.

Từ thực tiễn địa phương, đại diện Sở Tư pháp Bắc Ninh cho rằng những chủ trương mới của Đảng, chính sách của Nhà nước cần được cụ thể hóa kịp thời bằng các quy định pháp luật có tính khả thi cao. Đây là cơ sở để địa phương chủ động tổ chức thực hiện, đồng thời hạn chế tình trạng phải chờ hướng dẫn hoặc gặp vướng mắc do quy định chưa thống nhất.

Kết luận tọa đàm, ông Hoàng Xuân Hoan đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu đầy đủ ý kiến của các đại biểu; chủ động rà soát, đối chiếu lại nội dung báo cáo và các phụ lục, nhất là những vấn đề đã được trao đổi, góp ý tại tọa đàm.

Đối với những nội dung còn có ý kiến khác nhau hoặc cần tiếp tục làm rõ, đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với các cơ quan liên quan để thống nhất phương án xử lý, bảo đảm kết quả rà soát phản ánh đúng thực trạng hệ thống pháp luật và yêu cầu thực tiễn.

Phó Cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật cũng lưu ý việc tiếp tục lấy ý kiến chuyên gia và các đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của chính sách. Đây là cơ sở quan trọng để kết quả rà soát bảo đảm tính thực chất, không chỉ dừng ở việc đối chiếu văn bản mà phải đánh giá được tác động của các quy định trong quá trình tổ chức thực hiện.

Bộ Khoa học và Công nghệ được đề nghị tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo là Bộ Tư pháp, trực tiếp là Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật trong quá trình cho ý kiến, thẩm định, chỉnh lý và hoàn thiện kết quả tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thuộc lĩnh vực quản lý.

Việc hoàn thiện kết quả rà soát lần này được kỳ vọng sẽ góp phần nhận diện đầy đủ những điểm nghẽn về thể chế, từ đó có phương án xử lý phù hợp, tạo chuyển biến thực chất trong xây dựng và thi hành pháp luật về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đây không chỉ là nhiệm vụ rà soát văn bản đơn thuần mà còn là bước chuẩn bị quan trọng để hệ thống pháp luật theo kịp yêu cầu phát triển mới, tạo không gian pháp lý thuận lợi hơn cho nghiên cứu, sáng tạo, ứng dụng công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.