Quê hương luôn trong trái tim nhà thiên văn học

        Sinh ra và lớn lên tại Hải Phòng, từ nhỏ, cậu bé Nguyễn Quang Riệu  có một niềm đam mê được nhìn ngắm bầu trời với muôn vàn tinh tú và tự hỏi những ngôi sao kia từ đâu đến, buổi sáng chúng đi đâu, trên ấy có nhiều bạn nhỏ như mình không.... Qua những câu ca dao về thời tiết, qua câu chuyện Ngưu Lang - Chức Nữ, ông Thần Nông cai quản vựa lúa trên trời và những kinh nghiệm của người nông dân hai sương một nắng, cậu lặng lẽ tìm hiểu, lập luận để tìm cho mình những câu trả lời thú vị. Năm 1950, cậu lên đường đi du học tại Đại học Xoocs-bon  (Pháp) cùng với hành trang hiểu biết thiên văn ít ỏi như vậy.

      Cho đến bây giờ, những sinh viên Pháp học tập cùng khoa thiên văn học năm ấy vẫn nhớ đến chàng trai Việt Nam có dáng người thanh mảnh, gương mặt cương nghị và đôi mắt như có lửa. Những tháng ngày học tập và lao động miệt mài, bền bỉ trên đất bạn  mang lại cho Nguyễn Quang Riệu nhiều tri thức, kỹ năng nghiên cứu khoa học tiên tiến nhất và đặc biệt  tôi rèn ông bản lĩnh nghiên cứu thiên văn học.

Với quan niệm học từ thầy, học từ bạn và thậm chí học từ  những thất bại của bản thân, ông  không ngừng mở ra cho mình và ngành thiên học nhiều cánh cửa mới lạ. Năm 1972, ông xác định chính xác vụ nổ trên chòm sao Thiên Nga - một chòm sao nằm sát biên giới Ngân Hà, cách trái đất khoảng 30.000 năm ánh sáng. Cũng vào thời điểm ấy, các nhà thiên văn Mỹ lại công bố khoảng cách ấy là 15.000 năm ánh sáng. Sự khác biệt quá lớn của hai đáp án gây xôn xao dư luận. Sau cùng, bằng những kiến giải sâu sắc, ghi chép số liệu chính xác và tính toán khoa học, đáp án của GS Nguyễn Quang Riệu được các nhà khoa học thừa nhận, đánh dấu bước thành công vang dội của trí tuệ Việt Nam.

          Năm 1973, Viện Hàn lâm khoa học Pháp trao cho ông giải thưởng thiên văn học. Ông  gửi số tiền kèm theo giải thưởng trên về nước ủng hộ cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc.

         Tài năng và trình độ của ông  được ngành thiên văn học thế giới và đất nước thừa nhận. Hiện ông là Giám đốc nghiên cứu danh dự của Trung tâm quốc gia nghiên cứu khoa học Pháp, Giám đốc Đài thiên văn Pa-ri. Tháng 2- 2005, ông là một trong số 19 gương mặt Việt kiều được tôn vinh trong lễ vinh danh nước Việt tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám vì những đóng góp tích cực của ông dành cho quê hương.

            ở tuổi 74, Giáo sư vẫn miệt mài theo đuổi ý nguyện mang trí tuệ thiên văn học của thế giới về Việt Nam để áp dụng vào nhiều lĩnh vực bằng tất cả niềm tin vững chắc vào tương lai tươi sáng của nền thiên văn học nước nhà. Những tác phẩm nghiên cứu, phổ biến thiên văn học với văn phong giản dị, dễ hiểu, giàu sức cuốn hút của ông như: " Vũ trụ - phòng thí nghiệm thiên nhiên vĩ đại", " Sông Ngân khi tỏ khi mờ ", " Lang thang trên dải Ngân Hà ",  " Những con đường đến với các vì sao"; " Thiên văn vật lý "; "  Vũ trụ huyền diệu "... được đón nhận nhiệt tình.

            Hàng năm, các lớp học về môn vật lý thiên văn, vật lý môi trường tại Đại học quốc gia Hà Nội trong khuôn khổ hợp tác giữa Đài Thiên văn Pari, Đại học Pi-e và Ma-ri  Quy-ri và Đại học quốc gia Hà Nội do ông khởi xướng vẫn tiếp tục được tổ chức có hiệu quả. Ông kiên trì thuyết phục nhiều nhà khoa học đầu ngành của thế giới đến với Việt Nam, cùng tham gia giảng dạy đồng thời đứng ra hướng dẫn sinh viên và cán bộ nghiên cứu khoa học sang học tập, làm đề tài nghiên cứu tại Pháp. GS-TS Nguyễn Quang Riệu cho biết, hiện ông  gặp không ít khó khăn bởi sinh viên không nhiệt tình học tập, một số người có trách nhiệm không mấy mặn mà và tin tưởng vào khả năng thành lập được một ngành thiên văn học tại Việt Nam.  Rất nhiều nhà khoa học trẻ Việt Nam sau khi đi học tập tại nước ngoài đã ở lại làm việc cho bạn vì trong nước không có đủ điều kiện, cơ chế, trang thiết bị để nghiên cứu, số khác  về nước thì bỏ nghề dẫn đến  lãng phí và chảy máu chất xám.

Tôi có vinh dự được gặp ông trong buổi nói chuyện  với sinh viên Trường Đại học dân lập Hải Phòng. Mái tóc ông đã bạc nhiều, gương mặt có thêm nếp nhăn nhưng hình như ngọn lửa nhiệt huyết trong ông  vẫn vậy. Ông hào hứng  giảng cho sinh viên những phát kiến mới của thế giới về vũ trụ, về quyết tâm của ông trong mục tiêu dùng những định luật vật lý để giải thích các hiện tượng vũ trụ và nghiên cứu những điều kiện thiết yếu có thể làm nên và duy trì sự sống trong không gian vũ trụ. Trong ông vẫn sáng lên niềm hy vọng rằng tới đây nền thiên văn học non trẻ của nước ta sẽ có thể có được những bước tiến dài, tiếp cận được những tri thức khoa học hiện đại để tạo nên nhiều thành tựu mới.