Quảng Ngãi: Giữ lệ làng hơn 3 thế kỷ với lễ cúng thần Nam Hải
(PLVN) - Hơn ba thế kỷ qua, cư dân thôn Thanh Thủy (xã Vạn Tường, Quảng Ngãi) vẫn bền bỉ gìn giữ lễ cúng thần Nam Hải như một lệ làng thiêng liêng mỗi độ xuân về. Không chỉ là nghi lễ cầu ngư, đây còn là biểu tượng văn hóa tâm linh gắn bó 'mật thiết với đời sống và hành trình mưu sinh của bao thế hệ ngư dân miền biển.
Giữa nhịp sống hiện đại, Lăng Vạn Nước Ngọt ở thôn Thanh Thủy vẫn là điểm hội tụ tâm linh của cư dân vạn chài mỗi mùa xuân. Khi những con thuyền chuẩn bị vươn khơi cho vụ biển mới, người dân lại tề tựu về lăng để làm lễ cúng thần Nam Hải, vị thần hộ mệnh được ngư dân tôn kính qua nhiều thế hệ.
Theo các bậc cao niên xóm Hòa Hải, tục thờ cá Ông nơi đây bắt nguồn từ sự kiện hơn ba thế kỷ trước. Một con cá voi lụy bờ tại vùng biển Thanh Thủy. Người dân xem đó là điềm linh thiêng, tổ chức an táng trọng thể, sau ba năm cải táng và đưa di cốt vào thờ tại vạn. Từ đó, lễ tế cá Ông trở thành lệ làng, được duy trì đều đặn như một phần không thể thiếu trong đời sống cộng đồng.
Hiện nay, lăng vẫn lưu giữ hai bộ di cốt của ông Nam Hải và bà Nam Hải, dấu tích vật chất minh chứng cho chiều sâu lịch sử của tín ngưỡng này. Mỗi năm, lễ giỗ được tổ chức trang trọng với đầy đủ nghi thức truyền thống.
Ông Lê Giỏi (62 tuổi), Chủ vạn Nước Ngọt cho biết, các nghi lễ được tiến hành nghiêm cẩn, có chủ tế, tư văn đọc văn tế ca ngợi công đức thần Nam Hải, vị thần được tin rằng đã nhiều lần cứu giúp ngư dân giữa trùng khơi.
“Đây không chỉ là lễ nghi mà còn là lòng biết ơn của bà con đối với vị thần đã che chở cho bao thế hệ làm biển”, ông Giỏi chia sẻ.
Trong truyền thuyết dân gian, cá voi được tôn kính gọi là cá Ông hay thần Nam Hải, từng nhiều lần cứu thuyền bè gặp nạn, dìu vào bờ an toàn. Dọc bờ biển Quảng Ngãi hiện còn hàng chục lăng vạn có tuổi đời hàng trăm năm, minh chứng cho sự phổ biến và bền vững của tín ngưỡng này.
Mỗi lần cá Ông lụy bờ là sự kiện trọng đại của cả làng. Tang lễ được tổ chức trang nghiêm với nhạc bát âm, đại cổ, tiểu cổ, ban nghi lễ đầy đủ. Thậm chí, một bô lão uy tín còn được cử làm người để tang cho cá Ông, thể hiện sự kính trọng như với người thân trong gia đình.
Với ngư dân Nguyễn Văn Tiến (55 tuổi), lễ cúng cá Ông là phần không thể thiếu của đời làm biển. Trước mỗi chuyến ra khơi, bà con đều đến lăng thắp hương, cầu mong bình an.
“Chúng tôi tin nơi nào thờ cúng thần Nam Hải chu đáo, nơi đó sẽ gặp lộc, biển êm sóng lặng”, ông Tiến nói.
Sau phần lễ chính là phần hội với màn trình diễn hát Bả trạo, loại hình diễn xướng dân gian đặc trưng của cư dân biển. Những câu hát tái hiện đời sống vạn chài, hiểm nguy sóng gió và sự phù trợ của thần Nam Hải. Không chỉ mang giá trị nghệ thuật, bả trạo còn góp phần gắn kết cộng đồng, nhắc nhớ hành trình khai phá, lập nghiệp của cha ông trên vùng duyên hải.
Tên gọi Lăng Vạn Nước Ngọt cũng gắn với truyền tích dân gian. Tương truyền, một vị vua từng dừng chân tại đây nhưng không tìm được nước ngọt cho đoàn tùy tùng. Nhà vua truyền đào giếng và nguồn nước trong lành đã xuất lộ. Từ đó, địa danh Thanh Thủy ra đời. “Thanh” là trong, “Thủy” là nước, hàm ý nguồn nước tinh khiết nuôi sống cư dân miền biển.
Theo nhà nghiên cứu văn hóa Cao Văn Chư, nguyên Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL tỉnh Quảng Ngãi, cá Ông thực chất là cá voi, loài vật được người dân thần thánh hóa thành thần Nam Hải, vị thần hộ mệnh của ngư dân. Tín ngưỡng này xuất hiện rộng khắp ven biển Việt Nam, bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ cá của người Việt cổ và được củng cố dưới triều Nguyễn thông qua các sắc phong của triều đình.
Tại Lăng Vạn Nước Ngọt, nhiều tư liệu Hán Nôm quý giá vẫn được lưu giữ. Nổi bật là bức hoành phi bốn chữ “Hải ốc tàng linh” treo ở gian giữa, hàm ý nơi hội tụ linh thiêng. Các cột lăng khắc liễn đối ca ngợi cảnh sắc và lịch sử hình thành vùng đất. Đặc biệt, sáu bản sắc phong của các vua triều Nguyễn từ Minh Mạng đến Khải Định vẫn được bảo tồn nguyên vẹn, minh chứng cho sự công nhận chính thức của triều đình đối với tín ngưỡng này.
Năm 2017, Lăng Vạn Nước Ngọt Thanh Thủy được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh. Trải qua chiến tranh, thiên tai và biến động thời gian, công trình vẫn được cộng đồng gìn giữ. Hằng năm, người dân đóng góp kinh phí tu bổ, bảo tồn nét cổ kính, uy nghi của lăng vạn.
Giữa đại dương mênh mông, khi những con thuyền nhỏ bé phải đối diện với sóng gió khôn lường, niềm tin vào đức Ngư Ông trở thành điểm tựa tinh thần vững chắc cho cư dân miền biển. Việc bảo tồn và phát huy giá trị Lăng Vạn Nước Ngọt không chỉ gìn giữ một di tích, mà còn là gìn giữ ký ức văn hóa, niềm tin tâm linh và bản sắc của cộng đồng ngư dân Thanh Thủy suốt hàng trăm năm qua.