Phát huy tinh hoa di sản Ca Huế, mở lối cho công nghiệp văn hóa

Để Ca Huế trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại

Ca Huế hình thành khoảng thế kỷ XVII, bắt nguồn từ âm nhạc cung đình, sau đó lan tỏa ra dân gian, tạo nên bản sắc riêng. Với khoảng 60 tác phẩm thanh nhạc và khí nhạc, Ca Huế được đánh giá là một trong những thể loại nhạc thính phòng tiêu biểu của âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Ca Huế hình thành và phát triển trong môi trường văn hóa đặc biệt của vùng đất Thuận Hóa - Phú Xuân, hiện diện trong ký ức và đời sống người dân bằng những làn điệu đã trở nên thân thuộc như Nam ai, Nam bình, Tứ đại cảnh cùng nhiều bài bản cổ truyền khác. Mỗi làn điệu có sắc thái riêng, khi tha thiết, bâng khuâng, lúc khoan thai, sâu lắng.

Năm 2015, Ca Huế được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, nghệ thuật và văn hóa của loại hình âm nhạc đặc sắc này, đồng thời tạo cơ sở để địa phương tiếp tục triển khai các giải pháp bảo tồn và phát huy di sản.

Mới đây, ông Trần Hữu Thùy Giang, Phó Chủ tịch UBND thành phố ký Kế hoạch số 571/KH-UBND về việc xây dựng Hồ sơ khoa học di sản Ca Huế, đệ trình UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Theo kế hoạch, thành phố dự kiến dành gần 9,9 tỷ đồng để triển khai các nhiệm vụ liên quan từ quý IV/2026 đến hết năm 2027.

Đây là bước đi có ý nghĩa trong hành trình đưa Ca Huế đến gần hơn với cộng đồng quốc tế. Tuy nhiên, giá trị của một bộ hồ sơ không chỉ được đo bằng độ dày tư liệu hay sự đầy đủ của các luận cứ khoa học. Quan trọng hơn, hồ sơ phải phản ánh chân thực sức sống của di sản, tiếng nói của cộng đồng thực hành và những cam kết cụ thể để bảo vệ, trao truyền nghệ thuật trong tương lai.

Theo ông Trần Hữu Thùy Giang, TP Huế sẽ tổ chức khảo sát, điền dã, kiểm kê di sản, thu thập tư liệu, ghi âm, ghi hình, chụp ảnh và tổ chức các buổi trình diễn phục vụ xây dựng hồ sơ. Thành phố cũng dự kiến tổ chức hội thảo khoa học trong nước và quốc tế nhằm tham vấn chuyên gia, nhà nghiên cứu, nghệ nhân, nghệ sĩ và cộng đồng. Những công việc ấy không chỉ giúp nhận diện đầy đủ lịch sử hình thành, đặc trưng nghệ thuật, không gian diễn xướng và thực trạng thực hành Ca Huế, mà còn góp phần hệ thống hóa nguồn tư liệu quý đang được lưu giữ trong cộng đồng.

Đáng chú ý, yêu cầu bảo đảm tính khoa học, khách quan, chính xác và khả năng kiểm chứng của tư liệu cần được đặt song hành với việc tuân thủ Công ước năm 2003 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể. Bởi ghi danh không phải là đích đến cuối cùng, càng không phải sự bảo đảm rằng di sản sẽ tự nhiên được gìn giữ. Đó phải là điểm khởi đầu cho những hành động dài hạn, thiết thực và có sự tham gia của chính những người đang gìn giữ di sản.

Đặt người thực hành di sản ở vị trí trung tâm

Trong nhiều năm qua, hoạt động biểu diễn Ca Huế đã trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương đến du khách trong nước và quốc tế. Song, khi nhu cầu thưởng thức ngày càng đa dạng, việc phát huy di sản cần được nhìn nhận rộng hơn hoạt động biểu diễn đơn thuần. Ca Huế có thể trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều sản phẩm và dịch vụ văn hóa sáng tạo, góp phần hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa dựa trên bản sắc địa phương.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Quang, trước hết cần xây dựng những sản phẩm trải nghiệm có chiều sâu, giúp công chúng hiểu được câu chuyện đằng sau mỗi làn điệu. Một chương trình Ca Huế sẽ có sức hấp dẫn khác khi người nghe được giới thiệu về nguồn gốc bài bản, ý nghĩa lời ca, cấu tạo nhạc cụ và phong cách biểu diễn. Những buổi giao lưu với nghệ nhân, hoạt động tìm hiểu nhạc cụ truyền thống, chương trình trải nghiệm dành cho học sinh, sinh viên hay các tour khám phá âm nhạc gắn với di tích lịch sử có thể mở rộng đối tượng công chúng, đặc biệt là người trẻ.

Điều cần tránh là biến di sản thành một tiết mục minh họa đơn giản cho hành trình tham quan. Ca Huế có thể góp phần tạo sức hút cho du lịch, nhưng sức hấp dẫn ấy phải bắt nguồn từ chất lượng nghệ thuật và sự tôn trọng những quy tắc truyền thống. Sự sáng tạo chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp công chúng hiểu và yêu di sản hơn, chứ không làm nhạt đi bản sắc vốn có.

Trong hành trình ấy, nghệ nhân và nghệ sĩ Ca Huế cần được đặt ở vị trí trung tâm. Họ không đơn thuần là người biểu diễn, mà còn là những chủ thể nắm giữ tri thức, kỹ năng và ký ức văn hóa. Việc tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy, có môi trường hành nghề ổn định, được tôn vinh và hưởng thành quả xứng đáng từ lao động nghệ thuật chính là cách thiết thực để bảo vệ di sản. Bởi nếu những người nắm giữ tinh hoa không có điều kiện tiếp tục thực hành và trao truyền, những giá trị được ghi chép trong hồ sơ cũng khó có thể duy trì sức sống lâu dài.

Cùng với du lịch, chuyển đổi số mở ra những cơ hội mới cho việc lưu giữ và lan tỏa Ca Huế. Việc số hóa bản nhạc cổ, tư liệu về nghệ nhân, các bài bản, nhạc cụ và không gian diễn xướng sẽ góp phần xây dựng nguồn dữ liệu có hệ thống phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và quảng bá.

Tuy nhiên, số hóa không chỉ là đưa một bản ghi lên mạng. Cần có quy trình lựa chọn, thẩm định, chú giải và quản lý tư liệu, bảo đảm tính chính xác về nghệ thuật, tôn trọng quyền của nghệ nhân, nghệ sĩ và chủ sở hữu liên quan. Mọi hình thức sáng tạo dựa trên chất liệu Ca Huế cần tôn trọng nguồn gốc, ghi nhận đóng góp của người sáng tạo và tránh làm sai lệch những đặc trưng cốt lõi của loại hình nghệ thuật.