Phát hiện mới tại đàn tế thời nhà Hồ hơn 600 năm tuổi
Đợt khai quật khảo cổ lần thứ năm tại Đàn tế Nam Giao, thuộc Di sản thế giới Thành nhà Hồ (Thanh Hóa), đã phát hiện nhiều dấu tích kiến trúc quan trọng, góp phần làm rõ cấu trúc hai cấp nền thấp nhất và cung cấp thêm bằng chứng về quy hoạch, kỹ thuật xây dựng của vương triều Hồ từ hơn 600 năm trước.
Làm rõ không gian kiến trúc trong đàn tế cổ
Ngày 15/10, ông Nguyễn Văn Long - Phó Giám đốc Ban Quản lý di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa cho biết, đơn vị vừa báo cáo kết quả đợt khai quật khảo cổ tại khu vực Đàn tế Nam Giao, thuộc Di sản thế giới Thành nhà Hồ, xã Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa.
Đây là đợt khai quật lần thứ năm tại di tích, được triển khai trong giai đoạn 2025-2026 theo Quyết định số 3691/QĐ-BVHTTDL ngày 17/10/2025 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Với 94 hố khai quật, tổng diện tích 9.909m2 tại nền đàn 4 và nền đàn 5, các nhà khảo cổ đã ghi nhận nhiều dấu tích kiến trúc và hiện vật có giá trị.
Đáng chú ý, tại nền đàn 4, các nhà khảo cổ nhận diện được 25 dấu tích kiến trúc. Nổi bật là cụm kiến trúc phía tây gồm tiền điện, chính điện và hai dãy hành lang, được bố trí liên kết trong một không gian khép kín với sân, lối đi và tường bao.
Trong đó, chính điện có diện tích khoảng 190m2, là công trình có quy mô lớn nhất được ghi nhận trong khu vực nội đàn ở cấp nền này. Tiền điện rộng khoảng 115m2, hai dãy hành lang có diện tích khoảng 42m2 mỗi dãy. Quy mô và cách bố trí cho thấy các công trình được tổ chức thành một tổng thể kiến trúc tương đối chặt chẽ.
Từ vị trí, mặt bằng và mối liên hệ với Giếng Vua, các nhà nghiên cứu đặt giả thuyết cụm kiến trúc phía tây có thể là Trai Cung, nơi nhà vua chuẩn bị trước khi thực hiện nghi lễ tế Giao. Nếu được làm rõ qua các nghiên cứu tiếp theo, phát hiện này sẽ góp phần nhận diện cụ thể hơn chức năng của từng không gian trong khu đàn tế.
Trao đổi về đợt khai quật, ông Nguyễn Văn Long cho biết, đơn vị đã phối hợp với Viện Khảo cổ học Việt Nam khai quật khảo cổ toàn bộ khu vực nền 4 và nền 5 của Đàn tế Nam Giao (phần còn lại chưa khai quật).
Tại ranh giới giữa nền 4 và nền 5, các nhà khảo cổ còn phát hiện dấu tích cổng thứ năm, góp phần bổ sung tư liệu về hệ thống cổng và cách phân chia không gian trong quần thể đàn tế.
Hệ thống đường Thần đạo cũng có cấu trúc đáng chú ý. Ở nền 4, đường được tổ chức thành ba lối; sang nền 5, đường Thần đạo có năm lối, tổng chiều rộng khoảng 9,5m. Sự khác biệt về số lối cho thấy cách tổ chức giao thông có sự phân định theo từng cấp nền.
“Các nhận định về chức năng công trình hiện mới ở mức sơ bộ, cần tiếp tục được kiểm chứng và bổ sung trong quá trình chỉnh lý tư liệu. Vì vậy, giả thuyết về Trai Cung cũng như cách diễn giải một số cấu trúc kiến trúc cần được xem xét trong mối liên hệ với toàn bộ dấu tích khảo cổ và sử liệu liên quan”, ông Long thông tin.
Bằng chứng về quy hoạch và kỹ thuật xây dựng thời nhà Hồ
Bên cạnh các dấu tích kiến trúc, cuộc khai quật cung cấp thêm tư liệu về kỹ thuật tạo lập mặt bằng và tổ chức hạ tầng tại đàn tế. Do địa hình khu vực có độ dốc, nền đàn 4 được xử lý bằng nhiều lớp đất và vật liệu gia cố như đất sét, đá ong, đá phiến, đất đồi và gạch đá vụn. Tổng chiều dày các lớp có nơi vượt 1m, cho thấy khối lượng xử lý nền móng đáng kể để tạo mặt bằng xây dựng.
Một dấu tích quan trọng khác là hệ thống thoát nước. Nước từ sân và hành lang được dẫn qua tường, xuống các cấp nền thấp hơn bằng những cấu kiện gồm gạch, ngói và đá. Cách bố trí các đường dẫn cho thấy việc xử lý nước được tính toán gắn với cấu trúc chung của công trình.
Nhóm hiện vật thu được gồm gạch hình chữ nhật, gạch vuông, ngói mũi sen, ngói phẳng, cấu kiện trang trí kiến trúc cùng đồ gốm men trắng, men ngọc, men nâu và đồ sành. Những hiện vật này bổ sung tư liệu để nghiên cứu vật liệu xây dựng, kỹ thuật kiến trúc và niên đại của di tích, với đặc điểm nhìn chung phù hợp giai đoạn Trần – Hồ.
Theo ông Nguyễn Văn Long, kết hợp kết quả các đợt khai quật trước vào các năm 2004, 2007, 2008 và 2009-2010, tư liệu mới giúp các nhà nghiên cứu từng bước tái dựng mặt bằng kiến trúc trên cả năm cấp nền của Đàn tế Nam Giao. Đây là cơ sở để đánh giá tổng thể cách tổ chức không gian và mối liên hệ giữa các công trình trong khu di tích.
Đàn tế Nam Giao có diện tích khoảng 4,3ha, gồm năm cấp nền được bố trí theo địa hình. Theo sử liệu, công trình được vua Hồ Hán Thương xây dựng vào tháng 8/1402 và lễ tế Giao đầu tiên được tổ chức trong năm đó.
“Kết quả khai quật lần này bổ sung cứ liệu cho nhận định về quá trình xây dựng đàn tế vào đầu thế kỷ XV, đồng thời cung cấp thêm cơ sở phục vụ nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị Di sản thế giới Thành nhà Hồ. Tuy nhiên, việc xác định chức năng cụ thể của từng công trình và diễn giải ý nghĩa một số cấu trúc vẫn cần tiếp tục dựa trên kết quả chỉnh lý, đối chiếu tư liệu khảo cổ với sử liệu”, ông Long cho biết.