Phân cấp mạnh trong đăng ký hộ tịch: Gần dân hơn, thuận lợi hơn

Đưa thẩm quyền về cấp xã: Gần dân, sát thực tế

Trong nhiều năm qua, công tác đăng ký hộ tịch đã có những bước chuyển đáng kể, đặc biệt khi hệ thống dữ liệu điện tử được hình thành và triển khai trên toàn quốc. Tuy nhiên, theo quy định của Luật Hộ tịch, một số sự kiện đăng ký hộ tịch được thực hiện ở cấp huyện, dẫn đến việc người dân phải di chuyển, chờ đợi hoặc phụ thuộc nhiều vào cấp trung gian.

Trong bối cảnh sắp xếp lại đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, việc sửa đổi Luật Hộ tịch lần này đặt ra yêu cầu phải điều chỉnh lại thẩm quyền đăng ký hộ tịch cho phù hợp. Theo đó, một trong những định hướng lớn là phân cấp mạnh mẽ cho cấp cơ sở, gắn với trách nhiệm và năng lực thực thi.

Điểm đáng chú ý nhất trong dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi) là quy định Ủy ban nhân dân cấp xã thực hiện đăng ký tất cả các sự kiện hộ tịch. 

Điều này đồng nghĩa với việc, thay vì phân tán thẩm quyền giữa nhiều cấp như trước đây, các thủ tục hộ tịch từ khai sinh, kết hôn, khai tử đến xác nhận tình trạng hôn nhân hay thay đổi thông tin hộ tịch… đều được giải quyết ngay tại cấp xã - nơi gần dân nhất.

Thực tế triển khai bước đầu cũng cho thấy hướng đi này có cơ sở, cần được thể chế hóa trong lần sửa đổi này của Luật Hộ tịch. Trong thời gian thực hiện các quy định về phân quyền, phân cấp theo Nghị định số 120/2025/NĐ-CP ngày 11/6/2025 của Chính phủ về quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 02 cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Tư pháp, qua công tác rà soát, kiểm tra tại các địa phương, không phát sinh phản ánh, kiến nghị về khó khăn, vướng mắc liên quan đến việc phân cấp thẩm quyền đăng ký hộ tịch.

Kết quả này cho thấy, việc giao thẩm quyền nhiều hơn cho cấp xã trong lĩnh vực hộ tịch về cơ bản là khả thi, phù hợp với điều kiện thực tiễn. Đây cũng là cơ sở quan trọng để dự thảo Luật tiếp tục hoàn thiện theo hướng phân cấp triệt để, bảo đảm tính ổn định và đồng bộ trong tổ chức thực hiện.

Sự thay đổi này mang lại nhiều lợi ích rõ rệt. Trước hết, người dân không còn phải di chuyển lên cấp huyện để thực hiện một số thủ tục như trước, đặc biệt trong bối cảnh nhiều địa phương có địa bàn rộng, điều kiện đi lại còn khó khăn. Khi thẩm quyền được giao trực tiếp cho cấp xã, khoảng cách giữa cơ quan giải quyết thủ tục và người dân được rút ngắn đáng kể.

Không chỉ thuận tiện hơn về mặt địa lý, việc phân cấp còn giúp rút ngắn quy trình xử lý. Khi giảm bớt tầng nấc trung gian, thời gian giải quyết thủ tục có thể được rút ngắn, đồng thời hạn chế tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa các cấp.

Đáng chú ý, việc phân cấp này cũng phù hợp với chủ trương đẩy mạnh phân quyền, phân cấp trong quản lý nhà nước, gắn quyền hạn với trách nhiệm của chính quyền địa phương. Trong đó, nguyên tắc “cấp nào gần dân nhất thì giao cấp đó giải quyết” được thể hiện rõ trong lĩnh vực hộ tịch.

Việc trao thêm thẩm quyền cho cấp xã không chỉ dừng ở giải quyết thủ tục, mà còn gắn với trách nhiệm quản lý dữ liệu và bảo đảm tính chính xác của thông tin hộ tịch. Khi hệ thống dữ liệu điện tử ngày càng hoàn thiện, vai trò của cấp cơ sở trong việc cập nhật, xác nhận và khai thác dữ liệu càng trở nên quan trọng.

Điều này cũng góp phần nâng cao tính chủ động của chính quyền cơ sở. Thay vì chỉ thực hiện một phần công việc và phụ thuộc vào cấp trên, cấp xã sẽ trở thành “điểm đầu” trong toàn bộ quy trình đăng ký và quản lý hộ tịch.

Phân cấp gắn với mô hình chính quyền địa phương hai cấp: Nhiều lợi ích

Một yếu tố quan trọng khác là việc phân cấp trong lĩnh vực hộ tịch được đặt trong tổng thể mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp theo các quy định mới của pháp luật. 

Theo đó, nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc cấp huyện cần được điều chỉnh, chuyển giao hoặc bãi bỏ để phù hợp với mô hình tổ chức mới. Thực tế rà soát cho thấy, có tới 26/77 điều của Luật Hộ tịch năm 2014 liên quan đến thẩm quyền cấp huyện cần sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ. 

Trong bối cảnh đó, việc tập trung thẩm quyền về cấp xã không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là yêu cầu tất yếu để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và tính khả thi trong tổ chức thực hiện.

Khi mô hình chính quyền được tinh gọn, việc phân định rõ ràng thẩm quyền giữa các cấp sẽ giúp tránh chồng chéo, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý. Với lĩnh vực hộ tịch - nơi gắn trực tiếp với quyền nhân thân của mỗi cá nhân - việc bảo đảm thông suốt trong giải quyết thủ tục càng có ý nghĩa quan trọng.

Tuy nhiên, phân cấp không chỉ là “trao quyền”, mà còn là “trao trách nhiệm”. Khi thẩm quyền được giao nhiều hơn cho cấp xã, yêu cầu về năng lực thực thi cũng phải được nâng lên tương ứng.

Vì vậy, dự thảo Luật đặt ra các điều kiện bảo đảm, trong đó có việc củng cố đội ngũ công chức làm công tác hộ tịch, nâng cao trình độ chuyên môn và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý. 

Thực tế cho thấy, đội ngũ công chức tư pháp - hộ tịch hiện nay đã được đào tạo, bồi dưỡng và từng bước đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ. Tuy nhiên, khi khối lượng công việc và thẩm quyền tăng lên, việc tiếp tục nâng cao năng lực là yêu cầu không thể thiếu, bởi một trong những mục tiêu quan trọng của việc phân cấp là nâng cao chất lượng phục vụ người dân.

Khi thủ tục được giải quyết ngay tại cấp cơ sở, người dân không chỉ thuận tiện hơn, mà còn có điều kiện tiếp cận dịch vụ công một cách nhanh chóng, trực tiếp. Đồng thời, chính quyền cấp xã - với lợi thế nắm rõ tình hình dân cư tại địa phương - có thể xử lý các tình huống phát sinh một cách linh hoạt, phù hợp với thực tế.

Bên cạnh đó, khi thẩm quyền được giao rõ ràng, trách nhiệm của từng cấp, từng cơ quan cũng được xác định cụ thể hơn. Điều này góp phần nâng cao tính minh bạch, hạn chế tình trạng né tránh hoặc đùn đẩy trong giải quyết thủ tục hành chính.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, việc phân cấp cho cấp xã còn tạo điều kiện để kết hợp giữa giải quyết thủ tục tại chỗ và khai thác dữ liệu trên hệ thống điện tử. Khi dữ liệu được liên thông, cấp xã hoàn toàn có thể thực hiện đầy đủ các thủ tục mà không cần phụ thuộc vào cấp trên như trước.

Tất nhiên, bên cạnh những thuận lợi, việc phân cấp cũng đặt ra một số thách thức nhất định. Sự chênh lệch về điều kiện hạ tầng, trình độ, biên chế cán bộ, dân số giữa các địa phương có thể ảnh hưởng đến tiến độ, chất lượng thực hiện. Nếu không có cơ chế giám sát, hỗ trợ phù hợp, nguy cơ sai sót trong đăng ký, quản lý hộ tịch là điều cần được tính đến.

Tuy nhiên, những hạn chế này không làm thay đổi xu hướng chung. Trong bối cảnh yêu cầu cải cách hành chính ngày càng cao, việc phân cấp mạnh cho địa phương - đặc biệt là cấp cơ sở - vẫn được coi là hướng đi đúng, phù hợp với thực tiễn và xu thế quản trị hiện đại.

Nhìn tổng thể, việc phân cấp triệt để trong đăng ký hộ tịch không chỉ là một nội dung sửa đổi của Luật, mà là bước đi cụ thể trong quá trình xây dựng nền hành chính phục vụ.

Khi thẩm quyền được đưa về gần dân hơn, khi thủ tục được giải quyết nhanh gọn hơn và khi trách nhiệm được xác định rõ ràng hơn, người dân sẽ là đối tượng thụ hưởng trực tiếp của cải cách.

Trong dài hạn, cùng với việc hoàn thiện dữ liệu, đẩy mạnh chuyển đổi số và nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, việc phân cấp này có thể tạo ra một hệ thống đăng ký, quản lý hộ tịch hiện đại, hiệu quả, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của xã hội.