Phân cấp mạnh cho địa phương - “địa phương quyết, địa phương chịu trách nhiệm”

Việc đưa thẩm quyền về gần hơn với địa phương không chỉ nhằm tạo thuận lợi cho người dân mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn về trách nhiệm trong từng quyết định liên quan trực tiếp đến cuộc sống của trẻ em.

Phân định rõ thẩm quyền, đưa việc giải quyết về gần địa phương hơn

Việc sửa đổi Luật Nuôi con nuôi năm 2010 được đặt trong một bối cảnh mới, khi yêu cầu đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đang đặt ra những yêu cầu mới đối với việc phân định thẩm quyền giữa Trung ương và địa phương.

Theo Tờ trình về dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi), một trong những mục đích của việc xây dựng Luật là tăng cường phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính gắn với chuyển đổi số, tạo thuận lợi tối đa cho người dân; đồng thời bảo đảm phù hợp với tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp.

Trong lĩnh vực nuôi con nuôi, việc xác định rõ cơ quan có thẩm quyền có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bởi một quyết định nuôi con nuôi không chỉ là việc hoàn tất một thủ tục hành chính, mà trực tiếp làm phát sinh quan hệ cha, mẹ và con, tác động lâu dài đến cuộc sống, sự phát triển và quyền lợi của trẻ.

Vì vậy, dự thảo Luật không chỉ đặt vấn đề giao thẩm quyền cho cấp nào, mà còn thiết kế lại sự phân định trách nhiệm trong giải quyết và quản lý nhà nước về nuôi con nuôi.

Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo là quy định rõ thẩm quyền quyết định việc nuôi con nuôi.

Theo dự thảo, Ủy ban nhân dân cấp xã quyết định việc nuôi con nuôi trong nước. Bên cạnh đó, UBND cấp xã cũng quyết định việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài ở khu vực biên giới, trừ trường hợp thuộc thẩm quyền của cơ quan đại diện theo quy định của Luật.

Trong khi đó, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài. Đối với trường hợp công dân Việt Nam với nhau đang tạm trú ở nước ngoài nhận con nuôi, thẩm quyền quyết định thuộc về cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài.

Việc phân định thẩm quyền như vậy cho thấy dự thảo Luật tiếp cận theo hướng xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm đối với từng nhóm việc, thay vì chỉ đặt vấn đề giải quyết nuôi con nuôi theo một mô hình chung.

Đối với nuôi con nuôi trong nước, việc giao thẩm quyền quyết định cho UBND cấp xã có ý nghĩa đưa việc giải quyết đến cấp chính quyền gần dân. Đây cũng là cấp trực tiếp thực hiện trách nhiệm quản lý nhà nước tại địa phương và có điều kiện phối hợp với các cơ quan, tổ chức liên quan trong quá trình giải quyết việc nuôi con nuôi.

Tuy nhiên, phân cấp không có nghĩa là đơn giản hóa bằng cách bỏ qua các yêu cầu cần thiết. Dự thảo Luật xác định việc giải quyết nuôi con nuôi là một quá trình gồm nhiều bước, từ tiếp nhận hồ sơ, đánh giá và xác nhận điều kiện, ghép trẻ và đánh giá việc ghép trẻ, quyết định việc nuôi con nuôi, đăng ký, tổ chức giao nhận con nuôi đến chứng nhận việc nuôi con nuôi.

Trong đó, một điểm mới quan trọng là yêu cầu ghép trẻ được thực hiện đối với cả việc nuôi con nuôi trong nước và nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài, trừ trường hợp nuôi con nuôi trong phạm vi gia đình.

Việc ghép trẻ được thực hiện trên cơ sở lựa chọn người nhận con nuôi phù hợp với một trẻ em cụ thể, dựa trên đánh giá toàn diện giữa điều kiện, khả năng nuôi dưỡng của người nhận con nuôi với đặc điểm, hoàn cảnh của trẻ em.

Như vậy, việc giao thẩm quyền cho địa phương không đồng nghĩa với việc “dễ dãi” hơn trong giải quyết. Trái lại, khi cơ quan có thẩm quyền quyết định gần hơn với người dân và địa bàn nơi trẻ sinh sống sẽ có cơ sở thuận lợi trong việc đánh giá diều kiện nuôi con nuôi, yêu cầu đặt ra là phải thực hiện đầy đủ các bước đánh giá, xác minh và lựa chọn phù hợp để bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ.

Một điểm quan trọng khác trong dự thảo là việc phân định thẩm quyền đi cùng với việc xác định trách nhiệm quản lý nhà nước về nuôi con nuôi.

Dự thảo quy định Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về nuôi con nuôi trong phạm vi toàn quốc. Bộ Tư pháp là cơ quan đầu mối, giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về nuôi con nuôi; đồng thời là Cơ quan trung ương về nuôi con nuôi của Việt Nam theo Công ước La Hay năm 1993 về Bảo vệ trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực nuôi con nuôi quốc tế.

Cùng với trách nhiệm của các bộ, ngành có liên quan, dự thảo quy định UBND các cấp có trách nhiệm quản lý nhà nước về nuôi con nuôi tại địa phương.

Cách thiết kế này cho thấy việc tăng cường phân cấp không làm thay đổi nguyên tắc quản lý thống nhất của Nhà nước. Trung ương vẫn thực hiện vai trò quản lý, điều phối chung, trong khi chính quyền địa phương trực tiếp thực hiện trách nhiệm quản lý nhà nước tại địa bàn và giải quyết những công việc thuộc thẩm quyền.

Đây là điểm có ý nghĩa quan trọng đối với một lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền trẻ em và quan hệ gia đình. Phân cấp phải đi cùng với sự phân định rõ trách nhiệm để tránh tình trạng không xác định được cơ quan nào chịu trách nhiệm ở từng khâu của quá trình giải quyết.

Thông điệp “địa phương quyết, địa phương chịu trách nhiệm”, vì thế, có thể được hiểu không đơn thuần là chuyển giao một phần công việc từ cấp trên xuống cấp dưới. Điều quan trọng hơn là cơ quan được giao thẩm quyền phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm tương ứng với thẩm quyền đó.

Với nuôi con nuôi, trách nhiệm ấy không chỉ dừng lại ở thời điểm ban hành quyết định.

Dự thảo quy định, sau khi việc nuôi con nuôi được giải quyết, việc theo dõi tình hình phát triển của con nuôi vẫn tiếp tục được thực hiện theo quy định. Trong thời hạn 3 năm kể từ ngày giao nhận con nuôi, cha mẹ nuôi có trách nhiệm định kỳ thông báo tình hình phát triển của con nuôi cho cơ quan có thẩm quyền.

Đối với việc nuôi con nuôi trong nước, UBND cấp xã có trách nhiệm kiểm tra, theo dõi và đánh giá tình hình thực hiện việc nuôi con nuôi. Khi cần thiết, UBND cấp xã có thể đề nghị cơ sở giáo dục và người làm công tác xã hội hỗ trợ con nuôi hòa nhập với môi trường gia đình và môi trường giáo dục.

Quy định này cho thấy trách nhiệm của chính quyền địa phương không chỉ nằm ở việc giải quyết một hồ sơ tại một thời điểm cụ thể. Trong những trường hợp thuộc phạm vi trách nhiệm, việc theo dõi tình hình thực hiện việc nuôi con nuôi cũng là một phần của quá trình bảo đảm quyền và lợi ích của trẻ.

Phân cấp mạnh hơn, yêu cầu chuyên môn cao hơn

Việc giao thẩm quyền về địa phương đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với chất lượng giải quyết việc nuôi con nuôi.

Một quyết định nhận con nuôi không thể chỉ được xem xét trên cơ sở các giấy tờ hành chính. Dự thảo đặt ra yêu cầu đánh giá điều kiện của người nhận con nuôi, đồng thời yêu cầu ghép trẻ phải dựa trên việc xem xét sự phù hợp giữa điều kiện, khả năng nuôi dưỡng của người nhận con nuôi với đặc điểm và hoàn cảnh của từng trẻ em.

Đây là những công việc đòi hỏi không chỉ kiến thức pháp luật mà còn cần khả năng đánh giá hoàn cảnh, sự phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức và trong những trường hợp cần thiết có sự hỗ trợ của người làm công tác xã hội.

Dự thảo Luật bổ sung quy định cho phép người làm công tác xã hội tham gia hỗ trợ giải quyết việc nuôi con nuôi và hỗ trợ sau khi giải quyết việc nuôi con nuôi theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.

Sự tham gia này có ý nghĩa trong việc nâng cao chất lượng đánh giá và hỗ trợ trẻ, nhất là trong bối cảnh việc nuôi con nuôi không chỉ là một quan hệ pháp lý mà còn liên quan đến quá trình trẻ thích nghi, hòa nhập và phát triển trong môi trường gia đình mới.

Theo đó, tăng cường phân cấp cũng đồng thời đặt ra yêu cầu phải bảo đảm chất lượng thực hiện thẩm quyền ở địa phương. Cơ quan được giao quyết định phải có khả năng tổ chức thực hiện đúng quy định, đánh giá đầy đủ các điều kiện và đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em làm nguyên tắc xuyên suốt.

Có thể thấy, dự thảo Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) tiếp cận việc phân cấp theo hướng phân định rõ hơn thẩm quyền giữa các cấp và các cơ quan, đồng thời duy trì nguyên tắc quản lý nhà nước thống nhất trong phạm vi toàn quốc.

Trong đó, cấp xã được giao thẩm quyền quyết định việc nuôi con nuôi trong nước; cấp tỉnh giải quyết các trường hợp nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài thuộc thẩm quyền; cơ quan đại diện thực hiện thẩm quyền đối với trường hợp công dân Việt Nam với nhau đang tạm trú ở nước ngoài.

Việc xác định rõ cơ quan nào có thẩm quyền quyết định cũng đồng nghĩa với việc xác định rõ hơn trách nhiệm của cơ quan đó trong quá trình thực hiện.

Cuối cùng, mục tiêu của việc phân cấp không phải chỉ để thay đổi cách tổ chức công việc trong bộ máy nhà nước. Với lĩnh vực nuôi con nuôi, điều quan trọng nhất vẫn là bảo đảm những quyết định liên quan đến trẻ em được thực hiện đúng thẩm quyền, đúng quy trình và dựa trên sự đánh giá phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của từng trẻ.

Khi thẩm quyền được phân định rõ, trách nhiệm được đặt đúng địa chỉ và việc giải quyết được tổ chức phù hợp với mô hình chính quyền địa phương mới, quá trình thực hiện pháp luật về nuôi con nuôi có thêm điều kiện để vừa bảo đảm quản lý thống nhất, vừa hướng tới mục tiêu tạo thuận lợi hơn cho người dân.

Và suy cho cùng, tinh thần “địa phương quyết, địa phương chịu trách nhiệm” trong lĩnh vực này chỉ thực sự có ý nghĩa khi mỗi quyết định được đưa ra không phải vì sự thuận tiện của bộ máy, mà vì quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em.