Những vấn đề đặt ra trong quản lý thuốc lá hiện nay

Dự luật Phòng sắp chống tác hại thuốc lá sẽ được Quốc hội thảo luận để ban hành. Tuy nhiên, kết quả điều tra về thực trạng cũng như các quy định liên quan thuốc lá được tiến hành bởi một nhóm nghiên cứu của Trường Đại học Y tế công cộng (ĐHYTCC) năm 2010 khiến nhiều người phải giật mình.

Những con số biết nói

Các bằng chứng khoa học cho thấy quảng cáo, khuyến mại và tài trợ (QC-KM-TT) thuốc lá làm tăng mức tiêu thụ sản phẩm này. Nghiên cứu trên 22 quốc gia có thu nhập cao kết luận rằng quy định cấm hoàn toàn QC-KM-TT thuốc lá làm giảm lượng tiêu thụ mặt hàng này đến 6,3%. Tại Việt Nam, quy định cấm QC-KM thuốc lá hầu như không được thực thi triệt để.

Ảnh minh họa

Theo kết quả điều tra tại 1.433 điểm bán trên 10 tỉnh/thành phố năm 2010, 32,6% điểm bán vi phạm đồng thời cả quy định cấm QC và KM, tăng 3,7% so với năm 2009; 94,7% điểm bán vi phạm ít nhất một quy định cấm QC hoặc KM, tỷ lệ vi phạm hầu như không được cải thiện so với tỷ lệ này năm 2009 (94,6%).

Năm 2005, Việt Nam gia nhập Công ước Khung về Kiểm soát thuốc lá (FCTC) và theo cam kết đến năm 2010, Việt Nam phải thắt chặt việc thực thi các điều khoản về cấm QC-KM-TT thuốc lá. Chính vì vậy, chính phủ đã trình Dự thảo Luật Phòng chống tác hại thuốc lá vào chương trình nghị sự của Quốc hội tới đây.

Dự thảo luật này được kỳ vọng sẽ tạo một hành lang pháp lý chặt chẽ hơn, nhằm kiểm soát một cách hiệu quả tác động của thuốc lá nói chung và vấn đề QC-KM-TT nói riêng. Tuy nhiên, một số ý kiến trong đó có các công ty thuốc lá đã khai thác các kẽ hở trong quy định hiện hành và đưa ra những luận điểm nhằm làm yếu các quy định trong Dự luật.

Về trưng bày thuốc lá trong Dự luật, các công ty thuốc lá cho rằng: “...cấm hoàn toàn trưng bày thuốc lá là không khả thi, vì nét văn hóa điếu thuốc đi kèm chén nước chè trong các quán cóc ở khắp đầu làng, ngõ xóm đã quá quen thuộc...”.

Nhưng thực tế cho thấy, các bằng chứng khoa học chỉ ra trưng bày thuốc lá ảnh hưởng đến nhận thức của trẻ em và thanh thiếu niên, coi thuốc lá là một sản phẩm được xã hội chấp nhận, được nhìn thấy, được tiếp cận dễ dàng và khiến những người hút thuốc khỏ bỏ hơn.

Trái ngược với lập luận của ngành công nghiệp thuốc lá, cấm trưng bày thuốc lá hoàn toàn có thể khả thi vì một số chủ cửa hàng bán lẻ cho rằng, trưng bày thuốc lá là không cần thiết, vì người mua đã biết nhãn hiệu họ thích và chủ cửa hàng cũng cảm thấy an toàn hơn khi lực lượng chức năng đến kiểm tra. Thực tế, quy định cấm hoàn toàn khả thi và phát huy tác dụng tại những đại lý, cửa hàng chuyên bán thuốc lá với số lượng lớn cho thị trường.

Nhiều quy định chưa chặt

Tại Việt Nam, Thông tư 78/2008/TT-BVHTTDL quy định không được phép trưng bày quá một bao/một tút thuốc lá của một nhãn hiệu thuốc lá. Đây là một kẽ hở trong quy định hiện hành, vì thực tế một cty thuốc lá cho ra đời rất nhiều các nhãn hiệu và chỉ cần mỗi nhãn hiệu một bao/ một tút thì chủ cửa hàng đã có thể trưng bày một tủ các nhãn hiệu thuốc lá khác nhau.

Theo điều tra của Trường ĐHYTCC năm 2010, trưng bày thuốc lá là loại vi phạm có tỷ lệ cao nhất với 93% điểm bán vi phạm, tăng 3% so với năm 2009 và 30% điểm bán sử dụng các tủ trưng bày có gắn logo, biểu tượng và hình ảnh của sản phẩm thuốc lá. Do vậy, Dự thảo Luật cần cấm hoàn toàn trưng bày thuốc lá để hạn chế tác động đến hành vi mua thuốc lá của người tiêu dùng.

Về quy định Số lượng điếu trong bao thuốc lá, các cty thuốc lá cho rằng: “...Quy định số lượng điếu thuốc lá đóng gói trong bao bì không ít hơn 20 điếu, không được bán lẻ cho người tiêu dùng là không phù hợp vì người hút muốn cai nghiện bằng cách mua một vài điều hút cho đỡ thèm lại bắt họ mua cả bao thì vô hình chung buộc họ lệ thuộc vào thuốc lá ngày càng nặng...”.

Nhưng thực tế các bằng chứng khoa học đã cho thấy phương pháp cai nghiện bằng cách hút giảm dần một vài điếu thường tỏ ra không có hiệu quả vì khi đó người hút sẽ cố hít thật sâu để duy trì lượng nicotin.

Việc đóng gói nhỏ cũng được chứng minh là tạo điều kiện để nhà sản xuất cho ra đời những cách thức đóng gói mới hấp dẫn hơn nhắm vào đối tượng trẻ em, thanh thiếu niên và người nghèo.

Theo số liệu điều tra năm 2010, 27,7% điểm bán có kinh doanh loại thuốc gói nhỏ ít hơn 20 điều, tăng 8,3% so với điều tra tại tháng 11/2009.

Từ thực tế trên, Chính phủ cần quy định cụ thể không được ít hơn 20 điếu trong một bao thuốc để kiểm soát ngay từ khâu sản xuất nhằm đảm bảo không có gói thuốc nhỏ được đưa ra thị trường và hạn chế các mẫu bao hấp dẫn với người dùng.

Trần Bảo