Những dòng sông, mặt biển ‘dậy sóng’ nhịp chèo ngày Quốc khánh
Sáng 2/9, những dòng sông và vùng biển Quảng Trị cùng vang tiếng trống hội, tiếng hò reo và nhịp chèo rẽ nước. Từ “Tết Độc lập” trên dòng Kiến Giang quê hương Đại tướng Võ Nguyên Giáp, đến những chải bơi trên biển Hòa Trạch và cuộc đua thuyền trên sông Nan, các lễ hội mang sắc thái riêng nhưng cùng hội tụ trong một mạch nguồn văn hóa sông nước được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Ngày Quốc khánh trên những vùng quê Quảng Trị hiện lên qua sắc cờ hoa, tiếng trống hội và những cuộc tranh tài trên mặt nước. Ở Lệ Thủy, ngày hội bơi, đua thuyền đã trở thành một phần của “Tết Độc lập”; tại Hòa Trạch, lần đầu tiên những chải bơi mang theo nét văn hóa của làng biển Cảnh Dương gần 400 năm ra biển; còn trên sông Nan, những đội đua tiếp tục giữ nhịp hội của cư dân vùng sông Gianh.
Mỗi nơi một cách tổ chức, một không gian và một câu chuyện riêng, song đều cho thấy sức sống của văn hóa sông nước trong đời sống cộng đồng. Những cuộc đua vì thế không chỉ được đo bằng khoảng cách về đích, mà còn được nhìn từ cách người dân cùng nhau chuẩn bị, tham gia và gìn giữ lễ hội.
“Tết Độc lập” trên dòng Kiến Giang
Với nhiều người, Quốc khánh 2/9 là ngày hội lớn của đất nước. Với người dân Lệ Thủy, ngày này còn gắn với một tên gọi gần gũi - “Tết Độc lập”.
Mỗi độ tháng Tám về, dòng Kiến Giang lại rộn tiếng mái chèo. Dưới sông, các trai bơi, gái đua miệt mài tập luyện; trên bờ, người dân đứng thành từng nhóm dõi theo từng nhịp chèo. Tiếng trống, tiếng gọi nhau và tiếng nước vỗ mạn thuyền hòa thành âm thanh quen thuộc báo hiệu ngày hội đang đến gần.
Đó cũng là thời điểm những người đi làm ăn xa thu xếp trở về quê. Đường làng, ngõ xóm rực rỡ cờ hoa; các gia đình chuẩn bị đồ ăn, thức uống để cùng nhau ra bến sông xem hội. Những làn điệu hò khoan được cất lên, làm nên không khí đặc biệt của ngày Quốc khánh trên quê hương Đại tướng Võ Nguyên Giáp.
Với người Lệ Thủy, bơi, đua thuyền đã vượt ra khỏi khuôn khổ một cuộc tranh tài. Qua nhiều thế hệ, lễ hội trở thành một phần đời sống văn hóa tinh thần, nơi mỗi làng quê gửi vào đường đua niềm tự hào và sự kỳ vọng.
Năm nay, lễ hội gồm hai nội dung: thuyền đua nữ thi đấu cự ly 18 km và thuyền bơi nam hạng A, hạng B thi đấu cự ly 24 km. Có 21 thuyền bơi và 8 thuyền đua đăng ký tham gia. Sáng 30/8, 21 thuyền bơi được chia thành hai bảng thi đấu vòng loại để phân hạng A, B; riêng 8 thuyền đua nữ được vào thẳng vòng chung kết diễn ra sáng 2/9.
Mùa hội năm nay cũng mang dấu ấn của quá trình sắp xếp, sáp nhập thôn, xã. Nhiều đội bơi bước vào cuộc đua dưới những tên gọi mới, nhưng phía sau vẫn là ký ức và niềm tự hào của những làng quê cũ.
Ở Xuân Hạ, hai chiếc thuyền của Xuân Lai và Mai Hạ cũ được đưa ra tập kết, sau đó lựa chọn để thành lập đội bơi chung của thôn mới. Tại Xuân Thủy, người dân đầu tư một chiếc thuyền mới để bước vào cuộc tranh tài dưới tên gọi mới. Sự thay đổi về địa giới, tên gọi không làm mất đi phong tục và tinh thần tham gia lễ hội của các đội.
Bởi phía sau mỗi con thuyền là công sức của cả làng. Người lo thuyền, người chuẩn bị trang phục, người vận động kinh phí, người đứng bên bờ cổ vũ. Con em xa quê cũng hướng về quê nhà, góp sức để những đội bơi tiếp tục hiện diện trên dòng Kiến Giang.
Điều làm nên sức sống của lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang nằm ở chính sự gắn bó ấy. Tên thôn, tên xã có thể đổi, con thuyền có thể mới, nhưng tiếng trống hội và khát vọng chiến thắng vì quê hương vẫn được giữ trong mỗi mùa “Tết Độc lập”.
Lễ hội đồng thời góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và quảng bá hình ảnh Lệ Thủy đến với du khách.
Hòa Trạch tiếp nối truyền thống làng biển gần 400 năm
Ở Hòa Trạch, Lễ hội Bơi thuyền truyền thống lần thứ nhất được tổ chức trên nền tảng những giá trị văn hóa đặc trưng của làng biển Cảnh Dương gần 400 năm. Với cư dân nơi đây, biển vừa là nơi mưu sinh, vừa gắn với đời sống tinh thần, tín ngưỡng và những ước vọng được gửi gắm qua các nghi lễ, hội hè.
Mỗi cuộc bơi thuyền vì thế mang theo mong ước về cuộc sống bình yên, mùa màng thuận lợi và những chuyến vươn khơi đầy tôm cá. Trên chải bơi, sức mạnh của từng người chỉ phát huy khi hòa vào nhịp chèo chung của cả đội.
Toàn xã có 12 thôn được chia thành 4 đội bơi mang các màu Xanh, Đỏ, Tím, Vàng. Mỗi đội được hình thành từ sự liên kết của các thôn, trong đó Cảnh Dương, Cảnh Dương Bắc, Cảnh Dương Đông và Tân Cảnh là những địa phương có truyền thống bơi thuyền, giữ vai trò nòng cốt. Mỗi đội có tối thiểu 75 vận động viên; mỗi lượt thi đấu có 29 người cùng tham gia trên một chải bơi.
Đường đua dài 1,8 km, mở ra giữa không gian rộng lớn của biển. Bốn lượt thi đấu trong ngày đòi hỏi các đội vừa có sức bền, kỹ thuật, vừa phải phối hợp chính xác giữa các tay chèo.
Trước giờ khai hội, nghi lễ dâng hương tại Đình Thờ Tổ và Ngư Linh Miếu được tổ chức trang trọng. Từ không gian tâm linh của làng biển, lễ hội chuyển sang phần hội trên mặt nước, nơi những chải bơi mang theo sắc màu của các đội cùng bước vào cuộc tranh tài.
Từ Cảnh Dương Đông đến Cảnh Dương Bắc, tiếng trống và tiếng reo hò hòa cùng nhịp chèo trên biển. Lễ hội lần đầu tổ chức mở ra cơ hội để những giá trị văn hóa của làng biển Cảnh Dương gần 400 năm tiếp tục hiện diện, góp phần quảng bá bản sắc địa phương và tạo thêm sản phẩm phục vụ phát triển du lịch.
Sông Nan nối dài mạch nguồn văn hóa sông nước
Một sắc thái khác của ngày hội được thể hiện trên dòng Nan, tại xã Nam Ba Đồn. Giải đua thuyền truyền thống được tổ chức tại khu vực chợ Quảng Sơn vào ngày 2/9, nằm trong chuỗi hoạt động văn hóa, thể thao chào mừng Quốc khánh của địa phương.
Chín đội đua đến từ các thôn Thọ Linh, Thọ Hạ, Tân Sơn và Diên Trường cùng tranh tài. Trong đó, Thọ Linh có 3 đội, các thôn còn lại mỗi thôn 2 đội.
Trên mặt sông, những mái chèo đều tăm tắp theo tiếng hô nhịp. Bên bờ, người dân tập trung theo dõi, cổ vũ cho các đội đua. Không khí ấy tạo nên một ngày hội sôi nổi, gần gũi với đời sống cộng đồng vùng sông nước.
Ở Nam Ba Đồn, đua thuyền còn gắn với mạch văn hóa truyền thống của cư dân vùng ven sông Gianh. Những cuộc tranh tài trên sông qua thời gian đã trở thành ký ức và niềm tự hào của nhiều thế hệ, được tiếp tục trao truyền trong đời sống cộng đồng.
Trên đường đua, mỗi đội mang theo màu cờ, danh dự và niềm tự hào của làng mình. Tinh thần đoàn kết, trung thực, cao thượng được đặt cùng khát vọng chiến thắng, tạo nên sức hấp dẫn riêng của một lễ hội dân gian được cộng đồng gìn giữ.
Một mạch nguồn, ba không gian
Kiến Giang, Hòa Trạch và sông Nan tạo nên ba không gian khác nhau của văn hóa sông nước Quảng Trị.
Ở Lệ Thủy, đó là “Tết Độc lập” đã ăn sâu vào ký ức của người dân quê hương Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Ở Hòa Trạch, đó là câu chuyện đưa nét văn hóa của làng biển Cảnh Dương gần 400 năm vào một lễ hội mới trên mặt biển. Còn trên sông Nan, những nhịp chèo tiếp nối ký ức văn hóa của cư dân vùng sông Gianh. Điểm gặp nhau của ba không gian ấy là con người.
Một cuộc đua chỉ diễn ra trong vài giờ, nhưng để có những phút tranh tài trên mặt nước là nhiều ngày chuẩn bị, nhiều bàn tay cùng góp sức. Đó là những người đóng và sửa thuyền, những vận động viên miệt mài tập luyện, những gia đình góp công góp của, những người đứng bên bờ dõi theo từng nhịp chèo.
Chính sự tham gia của cộng đồng làm nên sức sống cho lễ hội. Truyền thống không được giữ bằng ký ức đơn thuần, mà bằng việc tiếp tục thực hành và để thế hệ sau bước vào chính không gian văn hóa của cha ông.
Ngày Quốc khánh, từ dòng sông đến mặt biển, những mái chèo không chỉ hướng về đích đến. Mỗi nhịp chèo còn nối liền ký ức với hiện tại, để những giá trị văn hóa sông nước của Quảng Trị tiếp tục được trao truyền bằng chính nhịp sống hôm nay.