Những đặc trưng cơ bản của trí thức Hải Phòng: Trí thức Hải Phòng- những đặc trưng cơ bản

Coi trọng việc phát hiện và trọng dụng hiền tài là đặc trưng đầu tiên, được thể hiện rất rõ trong các chính sách của nhà Mạc .

Mạc Đăng Dung sinh ra trên đất Cổ Trai, huyện Nghi Dương, thừa hưởng vốn văn hóa biển đảo vì xuất thân là một ngư phủ.Lật đổ triều đình thời kỳ các ông hoàng đế Uy Mục, Tương Dực thối nát, ông lên làm vua phải đối mặt với lòng người luôn hướng về những công tích vĩ đại của Lê Thái Tổ, Lê Thánh Tông, đặc biệt là giới sĩ phu.Vậy mà trong hoàn cảnh nhà Lê đã hồi phục với các tướng lĩnh tài danh lẫy lừng Trịnh Kiểm, Trịnh Tùng, Nguyễn Hoàng, nhà Mạc vẫn trị vì ở Thăng Long với tư cách là một vương triều suốt 65 năm và còn cầm cự thêm 85 năm nữa ở Cao Bằng, tổng cộng là 150 năm.Một trong những lý do tồn tại lâu như vậy là do nhà Mạc rất coi trọng công tác đào tạo cho mình một đội ngũ trí thức.Trong 65 năm cầm quyền, các vua Mạc đã đào tạo được 484 tiến sỹ, trong đó có những tiến sỹ nổi tiếng như Nguyễn Bỉnh Khiêm, Giáp Hải, Nguyễn Thiến.Trong khi nhà Lê đã dẹp xong nhà Mạc, giang sơn thu về một mối, đất nước yên bình, cũng thời gian 65 năm chỉ đào tạo được 216 tiến sỹ chưa bằng 50% số tiến sỹ do nhà Mạc đào tạo ra.Còn có thể so sánh với gần 300 năm tồn tại của các chúa Nguyễn ở đàng trong, không mở được khoa thi nào.Các vua Mạc rất trọng đãi Trạng Trình, tuy ông chỉ tại chức có 8 năm. Về hưu ở tuổi 58, nhưng cho tận đến năm 70 ông vẫn thường xuyên được tuổi các vua Mạc  nhờ tư vấn về các vấn đề quân cơ quốc sự có thể nói nhà Mạc là triều đại của một dòng tộc Hải Phòng điển hình, tiêu biểu cho trí thức Hải Phòng về sự trọng dụng nhân tài.

Coi trọng thực tiễn, lấy lòng yêu nước, yêu dân tộc làm mục đích, còn hình thức của hành động chỉ là phương tiện.Người trí thức tiêu biểu cho tư tưởng này chính là Nguyễn Bỉnh Khiêm.Hơn 400 năm dễ mấy ai đã hiểu hết tâm tư, tình cảm của ông. Khi Mạc Đăng Dung đảo chính nhà Lê xong thì Nguyễn Bỉnh Khiêm đã 50 tuổi. Lúc này đành phải đi thi giành cho được học vị cao nhất, để có uy tín lớn trong thiên hạ. Nhưng sau đó ông chính thức chỉ làm quan 8 năm. Rồi về hưu non. Bởi đối với ông họ Mạc, họ Trịnh, hay họ Nguyễn chỉ là những thế lực nhất thời. Tổ quốc Việt Nam mới là vĩnh viễn, làm mục tiêu cao nhất mà ông phục vụ.Tất cả mọi lời khuyên của ông với Trịnh, với Nguyễn, với Mạc rốt cục chỉ làm cho nước Việt Nam mở rộng về mọi phía, vững vàng nơi biên ải mà thôi. Tuyệt nhiên không vì lợi ích riêng của một thế lực chính trị nào!

Một điển hình khác:

Để đối phó với âm mưu thâm độc của nhà Minh, nhân lúc nước ta đang chia 5 xẻ 7, Mạc Đăng Dung - khi ấy là ông vua đã về hưu 10 năm, sẵn sàng dùng "khổ nhục kế" để lui quân giặc. Khỏi bị chúng sinh sự. Đã về hưu thì vua hay quan cũng đều là thường dân cả thôi. Ấy vậy mà đời sau vẫn còn có người lên án ông! Chỉ vì họ không hiểu hết tính thực tiễn của người dân xứ biển.

Coi nhẹ danh lợi, không ưa dùng mưu sâu kế hiểm, ít tị hiềm:Người Hải Phòng chính gốc coi nhẹ danh lợi.Theo gương các vua Trần, các ông vua Mạc không giữ ngôi cho đến chết. Hải Phòng có 3 ông Trạng nguyên thì 2 ông là Lê Ích Mộc và Nguyễn Bỉnh Khiêm đều sùng đạo Lão, yêu thích thiên nhiên, muốn đắm chìm cùng cây cỏ...Vì vậy dù tài cao học rộng, văn võ toàn tài, chết rồi còn được truy tặng danh hiệu Đại Vương, đến như Phạm Đình Trọng - người con quê hương An Hải vẫn không phải tâm đắc lắm với con đường danh lợi.

Ngày nay nếu nghiên cứu kỹ những người xuất thân là dân Hải Phòng hoặc sinh ra và lớn lên trên đất Hải Phòng tài năng công tích đầy mình, cũng không mấy làm quan to. Và ít khi họ là nhân tố gây mất đoàn kết nội bộ.

Có một điều thú vị, là dân Hải Phòng lại dễ thành đạt ở phương Nam, nhất là thành phố Hồ Chí Minh, nếu xuất dương thì thành công ở Hoa Kỳ nhiều hơn là ở Pháp.Phải chăng họ là hậu duệ của những chiến binh từ thuở chiến thắng Bạch Đằng lẫy lừng năm xưa, là con cháu những người sinh ra trên biển đảo, đã chứng kiến sự hùng vĩ của thiên nhiên, sự mong manh, bất định của kiếp nhân sinh. Bởi vậy đối với họ danh lợi không là cái gì to lớn quá.Cũng bởi vậy người Hải Phòng yêu công bằng và sẵn sàng hy sinh vì nghĩa lớn.

                                                                                                (Còn tiếp)

TS Lã Trọng Long
(Liên hiệp các hội KHKT Hải Phòng)