Những đặc trưng cơ bản của trí thức Hải Phòng

Kỳ I:  Trí thức Hải Phòng trong cộng đồng cư dân Hải Phòng nói chung

Trong tiến trình văn hóa, so với các giai tầng xã hội khác, tầng lớp trí thức xuất hiện sau cùng; nghĩa là khi có sự tách ra lao động trí óc và lao động chân tay và nhất là khi xuất hiện chữ viết. Nhưng kể cả đến những giai đoạn ấy, thì con người sinh vật, khởi đầu của nền văn hóa ở thời điểm hình thành dân tộc cũng ảnh hưởng rất lớn đến hậu duệ của họ trong các thời đại văn minh kế tiếp về sau, vì nó là cái gốc của giống nòi. Xem xét ở góc độ văn hoá, con người - chủ thể văn hoá Hải Phòng cũng mang những đặc trưng riêng. Người Việt cổ Hải Phòng là hỗn chủng giữa người Mongoloid (phương Bắc) với người Melanésien (phương Nam), nhưng chất Melanésien của giống người Nam đảo đậm hơn trong cư dân Hải Phòng.

Tiến trình văn hóa Hải Phòng kéo dài hàng vạn năm từ thời đồ đá cũ, hậu kỳ đồ đá mới, đến sơ kỳ thời đại đồ kim khí chính là tiến trình văn hóa biển đảo.Ưu thế về vị trí địa lý biển đảo là một yếu tố như một hằng số của văn hóa Hải Phòng, làm nên một đặc trưng của cư dân Hải Phòng là coi trọng nghề buôn bán.Có thể nói dễ kết bạn và hòa nhập cũng là một đặc trưng, bản sắc truyền thống của con người Hải Phòng.

Một hằng số quan trọng khác là ngã tư giao lưu thủy bộ, người Hải Phòng là dân "tứ xứ" - quần cư.Ngay cả những làng thôn như An Biên, Dư Hàng Kênh, Lạc Viên tưởng đâu toàn là dân bản địa, thuần chủng nhưng truy tìm tận gốc thì hóa ra cũng xuất xứ từ những vùng quê khác nhau rồi thiên di đến đây từ nghìn năm trước.

Ngay từ năm 1874 khi mở cảng, lập phố, người từ Hà Nội, Nam Định... cũng ùn ùn đổ vào Hải Phòng; thậm chí đẩy người nông dân địa phương lùi xa đô thị.

Người Trung Quốc có mặt ngay từ 1866 khi vua Tự Đức cho giao thương tự do ở cửa Cấm.Người Anh, người Đức, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, thậm chí cả người Nga cũng từng để mắt đến Hải Phòng từ 140 - 150 năm về trước.

Nhạc sĩ Phạm Duy kể lại trong hồi ký vừa xuất bản năm 2006 về cư dân Hải Phòng thời thuộc Pháp "Vì Hải Phòng là nơi thịnh vượng về cả 2 mặt sản xuất và thương mại nên đã thu hút người từ tứ xứ tới. Người Nam Định, Hải Dương, Kiến An gần gũi tới Hải Phòng là chuyện thường. Người Bắc Ninh, Bắc Giang, Thái Nguyên xa xôi cũng lần mò về kiếm ăn tại hải cảng. Tôi sống hả hê trong thành phố có đủ hạng người ở các địa phương trong nước, có thêm các hạng người ở các vùng trời Âu, Á, tất cả những sắc dân này sống chung với nhau giống như sự pha trộn bảy màu của một chiếc cầu vồng to lớn".

Sự hội tụ ấy làm cho vốn gien người Hải Phòng thêm phong phú.

Một ngôi trường của Trạng nguyên Nguyễn Bỉnh Khiêm tập hợp vài ba nghìn nhân tài ở xã Trung Am thế kỷ 15 - 16 đã làm nên một miền đất học của các làng Am Vĩnh Bảo.

Nhưng chỉ đến khi trở thành 1 đô thị thứ 2 sau Hà Nội, Hải Phòng mới thực sự trở thành chốn tụ hội nhân tài.Chỉ tính riêng 40 năm đầu thế kỷ 20 Hải Phòng đã là nơi lập nghiệp thành danh của những tên tuổi lớn như Nguyễn Sơn Hà, Bạch Thái Bưởi, Nguyễn Hữu Thu trong sản xuất kinh doanh. Văn Cao, Nguyễn Đình Thi, Thế Lữ, Hoàng Quý, Nguyên Hồng, Vi Huyền Đắc, Mai Trung Thứ... trong văn chương nghệ thuật.

Nếp sống, lối sống sớm tiếp xúc, tiếp thu những thành tựu của nhân loại, Hải Phòng có điện trước Hà Nội. Bãi biển Đồ Sơn thuộc khu nghỉ mát sớm nhất trong toàn quốc, sân quần ngựa, nhà hát lớn, nhà kèn... là những thiết chế sinh hoạt văn hóa của Tây phương di nhập sớm vào Hải Phòng.

Lối sống văn minh là một đặc trưng của Hải Phòng. Thật ngạc nhiên khi các nhà khảo cổ phát hiện cách nay hơn 3000 năm cư dân Tràng Kênh (Thủy Nguyên - Hải Phòng) đã có hố chôn rác riêng.

Hiệu ảnh Phúc Lai tiếp thu nghệ thuật nhiếp ảnh sớm của thành phố, sau này đã sinh ra 3 nhà khoa học nổi tiếng, trong đó có 2 nhà vật lý Nguyễn Quang Riệu, Nguyễn Quý Đạo và nhà y học, nhân chủng học Nguyễn Quang Quyền.

Là một quần cư, hội tụ nhiều tinh hoa, cư dân Hải Phòng có phần nổi trội về trí lực, đó là một đặc trưng lâu đời.Nói về số lượng thì không hẳn đã vượt lên, nhưng nói về chất lượng thì quả là đáng ghi nhận.

Nhà Việt Nam học uyên thâm Phan Kế Bình trong Nam Hải dị nhân liệt truyện thống kê cả nước ta, từ cổ chí kim được hơn 50 người xuất sắc nhất trong đó đã có 3 người Hải Phòng là Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phạm Đình Trọng và Phạm Tử Nghi được xếp vào hàng danh hiền, danh thần và danh tướng.

Đặc trưng này đến nay còn được phát huy ở những lớp học sinh đoạt giải quốc gia, quốc tế, ở những thiếu nữ được bầu chọn là hoa khôi, hoa hậu khá đông đảo trong các kỳ thi. Trên cái nền chung đó về con người, ta xác định các đặc trưng nổi bật của trí thức Hải Phòng.

(Còn tiếp)