Những cặp tượng Hộ Pháp khổng lồ bằng đất sét trong chùa Việt

(PLVN) - Cặp tượng Khuyến Thiện – Trừng Ác nằm trong số 4 loại hệ tượng Hộ pháp phổ biến trong các ngôi chùa Việt. Mang trong mình ý nghĩa răn dạy người đời làm thiện, tránh ác, những bức tượng Hộ Pháp thường mang vẻ ngoài khác biệt. Nổi bật trong số đó cặp tượng Hộ Pháp khổng lồ bằng đất nung tại chùa Thầy, chùa Nôm… khiến nhiều tín đồ Phật giáo kinh ngạc. 
Cặp tượng Hộ Pháp khổng lồ ông Khuyến Thiện (trái) và ông Trừng Ác bằng đất nung tại chùa Thầy. Cặp tượng Hộ Pháp khổng lồ ông Khuyến Thiện (trái) và ông Trừng Ác bằng đất nung tại chùa Thầy.

Khuyến Thiện – Trừng Ác từ tâm

Ở một đất nước mà nông nghiệp là nguồn cội thì hai yếu tố đất và nước luôn trở nên vô cùng quan trọng và gắn bó lâu đời với người Việt. Đất không chỉ là nơi để cây cối sinh sôi nảy nở, mà từ lâu người Việt đã biết dùng đất để tạo nên những tác phẩm điêu khắc Phật giáo hết sức tinh xảo và tuyệt mỹ. Nghệ thuật tạo tượng từ đất của Việt Nam có tiếng nói nghệ thuật và ngôn ngữ tạo hình riêng biệt so với nhiều nước trong khu vực và thế giới. 

Bởi được tạo tác từ một loại vật liệu vô cùng gần gũi nên không hiếm những tác phẩm Phật giáo độc đáo, có kích thước lớn được tạo tác cách đây nhiều thế kỷ vô cùng độc đáo. Trong số đó phải kể đến cặp Hộ pháp: Khuyến Thiện – Trừng Ác được đặt tại chùa Trung thuộc khuôn viên chùa Thầy (dưới chân núi Sài Sơn, huyện Quốc Oai, TP Hà Nội).

Hai bức tượng Khuyến Thiện – Trừng Ác này được đắp từ khoảng thế kỷ XIV và XVII. Cặp Hộ pháp có kích thước đồ sộ dù được chế tác ngồi nhưng vẫn cao gần 4m. Đây được coi là cặp Hộ pháp có kích thước lớn nhất tại các ngôi chùa Việt Nam ở thời điểm hiện tại.

Cả hai pho tượng đều khoác trên mình trang phục như võ tướng, đầu đội mũ trụ, mặc áo giáp, thân thể vạm vỡ, ngồi trên sư tử, có sẵn khí giới để bảo vệ đạo pháp. Tượng Khuyến thiện được tô mặt trắng, nét mặt thanh thản, đặt bên tay trái bàn thờ Phật, tay cầm viên ngọc thiện tâm. Tượng Trừng ác được tô mặt đỏ, đặt bên tay phải bàn thờ Phật. Tượng có nét mặt thần giận dữ, lăm lăm vũ khí để trừng trị kẻ ác tâm như răn đe mọi người lánh xa con đường dẫn đến mọi cái ác xấu.

Cũng được tạo tác bằng đất sét nhưng có kích thước nhỏ hơn, cặp Hộ pháp tại chùa Nôm (làng Nôm, xã Đại Đồng, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên) cũng có kích thước cao hơn 3m tính cả bệ đỡ. Dù cùng được làm bằng nguyên liệu đất sét nhưng vẻ ngoài của hai bức tượng Khuyến Thiện – Trừng Ác của chùa Nôm không được sơn bằng những màu sắc bắt mắt như tại chùa Thầy. Dù được tạo tác từ vật liệu gì và có kích thước khác biệt thì hai vị thần Hộ pháp này đều có phát tích từ Ấn Độ cổ xưa… 

Theo thượng tọa Thiên Đạo, việc thờ tượng ông khuyến thiện và ông Trừng ác để thể hiện sự tồn tại biện chứng của hai mặt đối nghịch Thiện và Ác vẫn thường tồn tại trong cuộc sống thường ngày. Đây là một hình thức giáo dục con người sâu sắc, khuyên răn mỗi người nên ăn hiền ở lành, không được có dã tâm, làm hại người khác, khiến ai đó đau khổ.

Những người làm việc lành sẽ được các vị Thiện Thần ủng hộ, làm ác thì bị các vị Ác Thần trừng phạt khiển trách. Quan điểm đó mang ý nghĩa nhắc nhở mọi người sống tốt, thiện tâm. Ngoài ra, theo lời Đức Phật, không chỉ có chư thiên mới là Hộ Pháp mà tất cả mọi người, ai có tâm ủng hộ Phật pháp, trừ bỏ cái ác, khuyến khích phát triển cái thiện trường tồn ở thế gian, làm lợi cho chúng sinh đều được coi là Hộ Pháp.

Nhiều người thắc mắc chùa là nơi hướng dẫn Phật tử trở về con đường lành, thờ ông thiện đủ rồi, tại sao lại thờ ông ác? Nhưng hình tượng ông thiện ông ác, mang một ý nghĩa thâm trầm, cao siêu hơn. Bởi vì lòng từ bi trong nhà Phật lúc nào cũng muốn đem lại sự an vui lợi lạc cho tất cả chúng sanh, nhưng vì trình độ chúng sanh không giống nhau, nên các phương tiện hóa độ của chư Phật, Bồ tát cũng khác nhau. Có người dùng lời hiền hòa, cử chỉ thương yêu chỉ dạy họ liền cảm mến nghe theo. Có người ngang bướng thì dùng lời hiền hòa không thể cảm hóa, buộc lòng phải có thái độ dường như ác dữ mới chuyển được họ.

Người dùng lời hiền hòa chỉ bảo dạy dỗ chúng ta, nhà Phật gọi là thiện hữu tri thức. Ngược lại những người rầy rà mắng chửi chúng ta, nhà Phật gọi là ác tri thức hay còn gọi “hạnh từ bi thuận”, “hạnh từ bi nghịch”. Nghe nói ác là mình không ưa, điều này hầu hết Phật tử đều nhìn nhận như vậy, nhưng nhà Phật không nghĩ thế. 

Bởi vì với người tu nhất là tu Phật, chúng ta không nên nhìn một mặt, mà phải nhìn thấu suốt toàn diện. Khi gặp khó khăn, những lúc thối chí, chúng ta phải nhờ thiện hữu tri thức hiền lành an ủi nhắc nhở, mới cố gắng vươn lên được. Nhưng khi tu hành an ổn, tự thấy như mình đạt đạo tới nơi thì tâm sanh kiêu mạn, tự hào.

Tinh hoa hồn quê đất Việt

Ý nghĩa của hai vị Hộ pháp cũng xuất phát từ những điều hiển nhiên trong đời sống con người nên thật dễ hiểu nguyên liệu đất sét lại trở nên phù hợp, gần gũi với người Việt hơn bao giờ hết. Các căp Hộ Pháp nói chung và tượng Phật tạo tác bằng đất nung nói chung đều được tạo tác từ đất sét, giấy bản giã nhỏ trộn mật, trứng... mặt ngoài vẽ sơn chống ẩm. Theo TS. Đinh Viết Lực, nguyên liệu chính của tượng đấp đắt là đất sét sạch. Đất chọn làm tượng phải là đất sét lấy từ ruộng sạch, vì cửa Phật là nơi tôn nghiêm, thanh tịnh… 

Đất sét sau khi đào lên sẽ được đem phơi thật khô, đập nhỏ thành bột, sàng lọc kỹ, bỏ những hạt sạn… Khi bột đất đã mịn, thật mát tay mới dùng làm tượng. Bột đất sét được nhào trộn với nước vôi (đã lọc bỏ cặn vôi tạp), rễ si, mật mía, giấy bản, mùn cưa, vỏ trấu.

Khi phần nguyên liệu đã đạt đúng yêu cầu kỹ thuật, nghệ nhân phải dựa theo hình tướng của khối tượng định đắp xem ở tư thế nào như thế đứng hay thế ngồi, tĩnh hay động, thẳng trục hay vặn mình… mà dùng tre đã ngâm thật kỹ chẻ thành từng thanh, hay dùng những cành gỗ mít đã ngâm kỹ, bóc vỏ, phơi khô rồi cài liên kết với nhau. Để cố định, nghệ nhân dùng lạt tre ngâm, rễ cây si, hoặc sợi dứa buộc thành bộ xương cho tượng. 

Tiếp đến, họ dùng hỗn hợp đất sét đã luyện kỹ đắp dần lên bộ xương tượng từng lớp đất một. Chờ ổn định phần trong, khi đã liên kết tốt với bộ xương tượng, nghệ nhân tiếp tục bả hỗn hợp đất vào để tạo hình những mảng khối lớn (khối chính), khối phụ và các chi tiết nhỏ… Sau đó, nghệ nhân dùng rơm nén chặt vào trong những khoảng rỗng của cốt tre và ủ tượng cho khô dần để tránh nứt đất do hiện tượng co ngót đột ngột.

Khi các khối điêu khắc cơ bản của tượng đã hoàn thành, nghệ nhân mới bắt đầu đi sâu diễn tả, gọt tỉa các chi tiết, đánh bóng các mảng khối của tượng Phật. Công việc cuối cùng là rút rơm ra, rồi sơn thếp tượng đất theo một qui trình công nghệ bó thếp sơn ta như làm vóc, phủ sơn, thếp bạc toát cánh gián, tô vẽ tả thần rồi phủ bóng.

TS Đinh Viết Lực cho rằng: “Những tượng Phật, La Hán, Hộ Pháp, Chư vị đắp bằng đất sét là di sản văn hóa vô cùng quý giá của dân tộc ta. Ngày nay, nghệ nhân tạo tác các loại tượng này không còn nhiều nữa. Những tượng Phật đắp bằng đất sét đang xuống cấp theo năm tháng và đã bị thay dần bằng các tượng gỗ. Nguy cơ mất hết các pho tượng đắp bằng đất sét là không xa. 

Đã đến lúc cần đến sự quan tâm đặc biệt và có biện pháp hữu hiệu của các vị chức sắc tôn giáo, các nhà quản lý văn hóa và cần đến sự lưu tâm cụ thể của các nhà sư trụ trì tại các ngôi chùa cổ ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ để bảo tồn các di sản văn hóa của dân tộc”.

Tiểu Vũ (biên soạn)
Cùng chuyên mục
(ảnh minh họa).

Vì sao bất động sản vẫn là kênh đầu tư an toàn?

(PLVN) - Nhiều nhà đầu tư tin rằng, đầu tư bất động sản có thể không sinh lời nhanh chóng nhưng bền vững vì mua đất chắc chắn chỉ có lãi chứ không bao giờ chịu lỗ. Người mỗi ngày một đông nhưng quỹ đất thì không thể tăng thêm.

Đọc thêm

Chắp tay, nguyện lòng mình biết bỏ tâm ngã mạn

Chắp tay, nguyện lòng mình biết bỏ tâm ngã mạn
(PLVN) -  Trở về, thường sau bữa sáng với bánh mướt ngon nhất thế gian, tôi sẽ đi thắp hương nơi ban thờ Bụt, nơi nhà Tổ. Đây là giây phút thiêng liêng đã thành nếp, như tiếng thưa “con đã về” mà tôi thường ríu ran từ tấm bé với Mạ Cha.

Bắc Giang: Huyện Lạng Giang triển khai các dự án đầu tư trọng điểm

Quy hoạch chi tiết khu dân cư thôn Hạ
(PLVN) - Thực hiện quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư của tỉnh Bắc Giang, UBND huyện Lạng Giang đã tập trung chỉ đạo các cơ quan, UBND xã Nghĩa Hòa giải phóng mặt bằng để thực hiện các dự án: Xây dựng cơ sở hạ tầng đấu giá quyền sử dụng đất khu cây xăng thôn Bằng, xã Nghĩa Hòa; Khu dân cư Nghĩa Hòa, xã Nghĩa Hòa và Khu dân cư thôn Hạ, xã Nghĩa Hòa, huyện Lạng Giang. Cơ quan chức năng đã tiến hành đền bù, giải phóng mặt bằng đúng quy định pháp luật, đảm bảo kế hoạch đề ra.

Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh - danh tướng có công mở cõi phương Nam

Đền thờ Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh, thuộc Công viên Lịch sử Văn hóa dân tộc, TP HCM.
(PLVN) - Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh (1650 – 1700), bậc tướng quốc tài ba thời chúa Nguyễn Phúc Chu (1675 – 1725), nổi danh với nhiều lần cầm quân dẹp loạn biên cương. Đặc biệt, ông được xem là vị tướng mở cõi phương Nam với việc xác lập chủ quyền cho người Việt tại Nam bộ vào năm 1698, đưa miền đất này chính thức trở thành một phần lãnh thổ Đại Việt, tức Việt Nam ngày nay.

Nguồn gốc tục thờ Chiêu Ứng của người Hoa ở miền Trung và Nam Bộ

Chánh điện Hải Nam Cổ Miếu thờ bài vị 108 anh linh.
(PLVN) - Tại miền Trung và Nam Bộ nước ta có nhiều đền, miếu, hội quán thờ Chiêu Ứng Anh Liệt do cộng đồng người Hoa gốc Hải Nam nói riêng, người Hoa nói chung xây dựng, hương khói. Tín ngưỡng đặc trưng này bắt nguồn từ một sự kiện có thật, đó là vụ án thảm sát 108 thương nhân người Hoa trên vùng biển miền Trung dưới triều vua Tự Đức.

Chùa Cổ Am xứ Nghệ

Cổng chùa Cổ Am ở Nghệ An.
(PLVN) - Chùa Cổ Am không chỉ là danh thắng tâm linh nổi tiếng nhất của vùng phủ Diễn Châu mà còn như là chứng nhân của nhiều giai đoạn lịch sử thăng trầm của Nghệ An nói riêng và nước Việt nói chung.

Ngành Giáo dục Việt Yên tiếp tục khẳng định vị trí dẫn đầu tỉnh Bắc Giang

Đồng chí Nguyễn Quý Dương - Phó Chủ tịch HĐND huyện Trao tặng Bằng khen của UBND tỉnh Bắc Giang cho ngành GD&ĐT huyện Việt Yên
(PLVN) - Năm học 2020-2021 là năm học chuyển giao giữa 2 nhiệm kỳ Đại hội Đảng các cấp: kết thúc các mục tiêu, nhiệm vụ giai đoạn 2016-2020 và là năm học đầu tiên thực hiện Nghị quyết Đại hội Đại biểu Đảng bộ huyện lần thứ XXIII nhiệm kỳ 2020-2025 và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm giai đoạn 2021-2025.

Giám sát lưu thông hàng hải - thị trường đầy triển vọng

Giám sát lưu thông hàng hải được coi là ngành nghề có nhiều tiềm năng.
(PLVN) - Với việc mật độ tàu bè trên biển ngày càng đông, các hoạt động bất hợp pháp càng lúc càng nhiều, dịch vụ giám sát lưu thông hàng hải đang trở thành một thị trường đầy triển vong, đáp ứng nhu cầu về thương mại, an ninh và cả về mặt chiến lược.

Chuyện về những người phụ nữ Việt Nam tại Morocco

Chiếc cổng Marocco tại Ba Vì (Hà Nội).
(PLVN) - Ngôi làng nhỏ có tên Al - Shinwa ở tỉnh Kenitra, có 7 gia đình với vợ là người Việt Nam kết hôn cùng chồng là công dân Morocco (Maroc). Những người chồng của họ từng là hàng binh hoặc lính đào ngũ gia nhập lực lượng Việt Minh trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Phong thủy và tín ngưỡng thờ thần thánh tại các tứ trấn Việt Nam (Kỳ 6): Khám phá tín ngưỡng thờ thần Huyền Vũ

Núi Cánh Diều tương truyền là nơi thần Thiên Tôn cắm gươm hóa.
(PLVN) - Trong bách thần của tín ngưỡng dân gian Trung Quốc có nhiều vị thần của Đạo giáo. Qua thời gian, từ một thánh thú có biểu tượng rùa - rắn, Huyền Vũ trở thành một vị thần của tín ngưỡng Trung Quốc, rồi thành thần tiên trong Đạo giáo và thành thần của người Việt. Đến nay, những dấu vết, biểu hiện của Đạo giáo có thể tìm thấy trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Những điều còn mãi

Tình người trong tâm dịch (ảnh: Thành ủy TP Hồ Chí Minh).
(PLVN) - Sau tất cả, chỉ Tình yêu, Tình người, Tình nghĩa là điều còn lại sau khi tất cả đi qua. Và dù, đôi khi có mù quáng, nhưng nó đáng quý khi nó chân thành và thật thà...

Tư pháp Hà Tĩnh: Tiên phong trong công tác đỡ đầu xây dựng Nông thôn mới

Ông Lê Viết Hồng - Giám đốc Sở Tư pháp Hà Tĩnh làm việc với xã Hương Bình huyện Hương Khê về công tác đỡ đầu xã xây dựng nông thôn mới.
(PLVN) - Tính từ năm 2010 đến nay, Sở Tư pháp Hà Tĩnh đã thực hiện đỡ đầu, góp phần cùng với chính quyền và nhân dân nhiều địa phương trên địa bàn Hà Tĩnh đạt chuẩn về dịch nông thôn mới. Sở Tư pháp được tỉnh Hà Tĩnh đánh giá là đơn vị tiêu biểu trong việc giúp địa phương đẩy nhanh tiến độ xây dựng nông thôn mới.

Chung niềm tin chiến thắng dịch bệnh

Các ca sĩ biểu diễn phục vụ hơn 10 ngàn bệnh nhân tại Bệnh viện dã chiến số 3 và số 6 TP HCM.
(PLVN) - Gần hai năm qua, các văn nghệ sĩ từ Bắc chí Nam không chỉ “cháy” hết mình trong mỗi sáng tạo nghệ thuật, góp sức trong cuộc chiến chống Covid-19 mà còn không quản ngại khó khăn, điều kiện dịch bệnh, sẵn sàng góp công, góp của tham gia các hoạt động tình nguyện hỗ trợ người dân vùng dịch.