Nhọc nhằn nghề đục đá Minh Tân
Xã Minh Tân (huyện Thủy Nguyên) không chỉ được biết đến với những địa danh kỳ thú như hang Vua, hang Ốc, hang Ma...mà còn nổi tiếng xưa nay bởi nghề đục đá truyền thống.
Sự hiện hữu của đá
Chúng tôi đến Minh Tân trong một sáng mùa hè. Con đường quê trải đá, ngoằn ngoèo dẫn chúng tôi vào gia đình cụ Vũ Đình Kim, một thợ đá tài hoa ở xóm Hàn. Cảm nhận đầu tiên của chúng tôi về nơi đây là...đá. Đá hiện hữu khắp trong làng, ngoài xóm, đá chạy dọc con đường, đá chồng chất trên cổng nhà, đá len lỏi trên lớp tường rêu phong, đá âm thầm là bia chứa đựng nét son sáng ngời trong các bản thần phả của họ tộc, đá xếp thành cột đỡ mái ngói rêu phong xô nghiêng…Tất cả như một thứ hỗn hợp quện vào nhau làm nên nét thanh bình đặc trưng của làng quê Việt Nam. Cái thứ đá cứng rắn ấy lại mang những tâm hồn, tình cảm của người Minh Tân, luôn tin yêu vào cuộc sống bình dị, mang sức mình xây dựng phát triển quê hương. Đá đối với người dân nơi đây không chỉ là nghề mưu sinh, mà đá đi vào ký ức, lưu giữ những hồi ức về tuổi thơ, chứng kiến sự sinh trưởng và ra đi của những con người mà 3-4 thế hệ gắn liền với vùng đất này.
Chuyện nghề của người thợ già
Để trở thành một người thợ đục đá không hề đơn giản. Điều kiện trước tiên phải có sức khỏe, tính kiên trì, khéo léo. Đục đá chỉ để vỡ ra thôi thì không nói làm gì, còn để đục đá thành cây, thành từng loại, không dễ một chút nào. Nếu người thợ không có “con mắt nghề”, thì chẳng những không đục được đá theo chủng loại, kích thước, mà không khéo còn đục vào chân, vào tay. Cụ Vũ Đình Kim, 83 tuổi, một thợ đục đá xuất thân trong gia đình có 3 đời gắn bó với nghề truyền thống này, bắt đầu câu chuyện về nghề đục đá.
Bộ đồ nghề của người thợ đục đá chỉ là cây búa sắt và mấy cái choòng, cái đục...Tuy nhiên, cái chính là tay nghề của người thợ. Họ có thể học từ người thân trong gia đình hoặc đi làm thợ lâu năm. Thời gian để trở thành thợ hoàn toàn phụ thuộc vào người học, có thể chỉ một vài tháng nhưng có khi suốt cả cuộc đời cũng chưa thạo nghề. Khi nào người học cảm thấy mình đủ khả năng độc lập để có thể tách ra làm riêng, thì khi đó mới thành nghề. Cụ Vũ Đình Kim hiện được biết đến là bậc thầy trong nghề đục đá ở Minh Tân, cho biết, nghề đục đá ngày trước làm bằng thủ công cho nên vất vả, cực nhọc và nguy hiểm vô cùng, người thợ phải “treo mình” trên những vách đá, dùng búa tạ, đục khoan sâu vào lòng đá, sau đó đóng chèn để bẩy đá ra khỏi vị trí của nó. Nguy hiểm ở chỗ người thợ đá không biết chính xác khi nào tảng đá bị mất thăng bằng và bất ngờ lăn đi. Nó không chỉ nghiền nát mọi thứ trên đường lăn xuống, mà có khi còn kéo theo cả những tảng đá nằm cạnh phía trên, nơi thợ đang đứng.
![Nhọc nhằn nghề đục đá Minh Tân](https://cdn.baophapluat.vn/w3840/"/upload-images/4-8--minh-t%e2n.gif")
Cụ Vũ Đình Kim, người thợ đục đá cao niên
Vất vả, nguy hiểm là vậy nhưng cụ Kim vào nghề từ lúc 16-17 tuổi, gắn bó với nghề ngót 60 năm, trải qua những vui, buồn, đăng cay cùng nghề đục đá và chỉ chịu nghỉ cách đây 6 năm. Cụ kể câu chuyện vui: Cách đây 4 năm cụ vào Quảng Nam thăm con, cháu và có đến chơi làng nghề Ngũ Hành Sơn. Thấy một cụ già râu tóc bạc phơ chăm chú, tỉ mẩn với những hòn đá, đám thợ trẻ ngỏ ý thách đố, cụ lẳng lặng cầm búa, đục “lướt” một đường, đám thợ trẻ “tròn” mắt, đồng loạt lạy cụ và xin nuôi cơm, trả lương để mong cụ ở lại chỉ giáo cho vài đường.
Dẫn chúng tôi ra vườn, chỉ vào phiến đá trắng lóa mắt dưới cái nắng gắt của mùa hè, cụ Kim bảo chẻ một hòn đá tảng này chỉ mất vài phút. Nhưng đó là kết tinh về kinh nghiệm nghề nghiệp. Chẻ đá không dễ, vì phải biết nhìn thớ của đá. Đá cũng giống như gỗ vậy, có thớ dọc, thớ ngang. Phải chẻ đúng chiều, đá mới thành hình, thành khối theo ý muốn. Những viên đá “vô tri, vô giác” qua bàn tay tài hoa của người thợ đục đá trở nên có hồn, trở thành ban đá, bệ đá, cột đá ở đình, chùa hay những vật dụng như cối giã gạo, cối giã cua...
Mong muốn bình dị
Qua tìm hiểu, chúng tôi được biết hiện nay xã Minh Tân có khoảng 400 lao động trực tiếp làm nghề đá ở 15 tổ khai thác tập trung ở các xóm Gia, xóm Đìu, xóm Nẻo, cùng với đó là khoảng 1000 lao động “ăn theo” công việc này như vận tải, vôi, xây dựng... Cũng như nhiều nghề thủ công khác, nghề làm đá thu nhập không cao, lại rất cực nhọc cho dù ngày nay công việc khai thác đá khác xưa rất nhiều, một số công đoạn được cơ giới hóa, nhưng vẫn còn một lực lượng lao động phổ thông rất đông làm nghề bốc xếp đá, chủ yếu là nữ. Họ làm việc từ sáng sớm đến khuya mới được nghỉ. Công việc cũng vất vả, nguy hiểm và tốn sức không kém nghề đục đá, chỉ sơ sảy bước chân cũng có thể trượt ngã cùng với số đá nặng trên tay, trên đầu bất cứ lúc nào. Tuy vậy, thu nhập trung bình của một người cũng chỉ đến 500.000 nghìn đồng/tháng. Nhưng ngay cả đến số tiền ít ỏi ấy không phải lúc nào cũng kiếm được, khi mà những mỏ đá trên địa bàn xã Minh Tân hiện chưa được quy hoạch xong và cấp phép khai thác.
Rời bãi đá ở Minh Tân, tôi lại nhớ đến câu nói của ông Nguyễn Bá Lễ, Chủ nhiệm HTX khai thác đá Minh Tân, vất vả, mệt nhọc lắm, nhưng vẫn phải đục đá để kiếm sống, bởi đây là nghề phụ nhưng là thu nhập chính. Người dân đâu biết làm gì khác khi xã Minh Tân vừa ít ruộng vừa không có cơ quan xí nghiệp đóng trên địa bàn, rất mong thành phố sớm quy hoạch và cấp phép để bà con yên tâm sản xuất.
Hải Nguyên