Nhiều luật "tham gia" bảo vệ môi trường nhưng chưa “chặt”

Mặc dù Luật BVMT đã có gần 20 năm nhưng vẫn “ít” hiệu lực, chưa thể đi vào cuộc sống. Ô nhiễm môi trường vẫn tiếp tục diễn ra, trong khi cần lộ trình cần thiết để các đối tượng có thể tuân thủ đúng các quy định đặt ra trên giấy...

Trùng lặp, chồng chéo, mẫu thuẫn

Đối tượng chính Luật Bảo vệ môi trường (BVMT) điều chỉnh là các hoạt động của cộng đồng doanh nghiệp, trong đó các hoạt động thải, xả thải được đặt biệt quan tâm. Tuy nhiên, trên thực tế, phần lớn các đối tượng phát thải lớn nhất đã tồn tại từ trước khi có Luật. Trong số đó, rất nhiều đối tượng muốn cũng không thể thực hiện được hoạt động thải, xả thải đúng luật vì lý do khách quan, như không còn diện tích mặt bằng để xây dựng các công trình xử lý chất thải. Hơn nữa, công nghệ cũ gây ô nhiễm nhưng vẫn phải vận hành vì cuộc sống của hàng ngàn công nhân, chưa có điều kiện thay đổi công nghệ sạch hoặc chủ động di dời sang địa điểm khác...

Thành phần môi trường bao gồm 5 loại quyển: khí quyển, thuỷ quyển, thạch quyển, sinh quyển và nhân sinh quyển. BVMT là loại hoạt động có liên quan đến tất cả 5 quyển. Ở Việt Nam hiện nay, ngoài Luật BVMT còn có nhiều luật tham gia điều chỉnh các mối quan hệ liên quan đến các thành phần môi trường như Luật Đất đai, Luật Khoáng sản, Luật Bảo vệ và phát triển rừng, Luật Tài nguyên nước, Luật Thuỷ sản, Luật Bảo tồn đa dạng sinh học... 

Do có nhiều bộ ngành tham gia soạn thảo các luật dẫn đến sự trùng lặp, chồng chéo, mâu thuẫn, khiến cho nguyên tắc áp dụng luật trở thành chủ đề của nhiều tranh luận khoa học. Đã có thực tế, ngay tại hiện trường một vụ việc, nhiều cơ quan quản lý Nhà nước cùng tham gia giải quyết. Đây là nguyên nhân chính dẫn tới nhiều vụ việc không phân định rõ chức năng quản lý, trách nhiệm giải quyết giữa các cơ quan nhà nước. Ví dụ: cùng là hành vi gây ô nhiễm đất nhưng Luật Đất đai quy định mức phạt cao nhất là 30 triệu đồng, trong khi Luật BVMT có thể phạt lên tới 500 triệu đồng... Điều này cho thấy rất cần có sự thống nhất giữa các bộ luật có liên quan đến bảo vệ môi trường, tài nguyên.

Cần tư vấn pháp luật riêng về môi trường

Hoạt động bảo vệ môi trường là hoạt động giữ cho môi trường trong lành, sạch đẹp; phòng ngừa, hạn chế tác động xấu đối với môi trường, ứng phó sự cố môi trường; khắc phục ô nhiễm, suy thoái, phục hồi và cải thiện môi trường; khai thác, sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên; bảo vệ đa dạng sinh học.

Thống kê sơ bộ cho thấy, mỗi doanh nghiệp, từ khi lập dự án đầu tư cho đến khi đi vào hoạt động chính thức cần phải làm nhiều thủ tục về môi trường như: thủ tục đánh giá tác động môi trường; cam kết BVMT; thủ tục xác nhận đã hoàn thành các công trình BVMT theo đánh giá tác động môi trường; thủ tục xin cấp sổ đăng ký chủ nguồn thải chất thải nguy hại (nếu doanh nghiệp có…  chất thải nguy hại); ký hợp đồng thuê vận chuyển, xử lý, xác nhận hợp đồng; thủ tục kê khai và nộp phí BVMT đối với nước thải công nghiệp; thủ tục đăng ký xả thải vào nguồn nước; lập và nộp báo cáo định kỳ (chưa có mẫu quy định) với cơ quan Nhà nước về kết quả quan trắc định kỳ, vận hành các công trình BVMT và các hoạt động tuân thủ pháp luật khác về BVMT…

Ngoài ra, còn hàng loạt các thủ tục khác có liên quan đến đặc thù của hoạt động sản xuất kinh doanh như: thủ tục xin cấp Giấy xác nhận đủ điều kiện nhập khẩu phế liệu; trình duyệt kế hoạch phục hồi sau khai thác khoáng sản để rồi được ký quỹ; thủ tục xin cấp giấy phép thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải nguy hại; thủ tục trình duyệt kế hoạch phòng ngừa, ứng phó sự cố tràn dầu… 

Như đã phân tích, các quy định về BVMT nằm rải rác ở nhiều ngành luật khác nhau. Để hiểu, thực hiện được Luật BVMT, tránh sai phạm, doanh nghiệp gần như buộc phải có tư vấn pháp luật riêng. Mục tiêu quan trọng nhất của bảo vệ môi trường suy cho cùng cũng chỉ là nhằm mục đích kiểm soát chặt chẽ mọi hành vi của con người không để gây ô nhiễm môi trường.

Ths Lê Sơn (Tổng thư ký Hội BVMT Hải Phòng)