Nhà nước pháp quyền - Cội nguồn và hiện thực sinh động

TS. Nguyễn Sĩ Dũng - Nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội.
TS. Nguyễn Sĩ Dũng - Nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội.
(PLVN) - Nhà nước pháp quyền là một khái niệm có nguồn gốc từ phương Tây, được hình thành và phát triển qua nhiều thế kỷ. Theo nghĩa chung nhất, nhà nước pháp quyền là một nhà nước trong đó pháp luật là tối thượng, mọi hoạt động của nhà nước và công dân đều phải tuân theo pháp luật.

Mô hình tổ chức nhà nước lý tưởng

Nhà nước pháp quyền có nguồn gốc từ những tư tưởng pháp trị của các nhà tư tưởng cổ đại như Platon, Aristotle, Cicero... Một số ý kiến cho rằng nhà nước pháp quyền đầu tiên là nhà nước Athens cổ đại, tồn tại từ thế kỷ VIII TCN đến thế kỷ IV TCN. Nhà nước Athens có một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, được xây dựng dựa trên nguyên tắc dân chủ. Mọi công dân Athens đều có quyền tham gia xây dựng pháp luật và giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước.

Một số ý kiến khác cho rằng nhà nước pháp quyền đầu tiên là nhà nước La Mã cổ đại, tồn tại từ thế kỷ VIII TCN đến thế kỷ V SCN. Nhà nước La Mã có một hệ thống pháp luật phát triển, được xây dựng dựa trên nguyên tắc phân quyền. Các cơ quan nhà nước hoạt động theo pháp luật và chịu sự kiểm soát của các cơ quan khác. Một số ý kiến khác lại cho rằng nhà nước pháp quyền đầu tiên là nhà nước Anh, tồn tại từ thế kỷ XII đến nay. Nhà nước Anh có hệ thống pháp luật dựa trên nguyên tắc án lệ, quyền lực nhà nước được phân chia giữa vua, nghị viện và tòa án.

Có lẽ, khó có một câu trả lời chính xác cho câu hỏi nhà nước nào được coi là nhà nước pháp quyền đầu tiên trên thế giới. Các ý kiến khác nhau đều dựa trên những tiêu chí khác nhau để xác định nhà nước pháp quyền. Tuy nhiên, có thể thấy rằng, các nhà nước cổ đại như Athens, La Mã và Anh đều có những đặc điểm của nhà nước pháp quyền, như pháp luật là tối thượng; quyền lực bị phân chia; các quyền tự nhiên của con người được tôn trọng… Những đặc điểm này đã góp phần tạo nên những tiền đề cho sự phát triển của nhà nước pháp quyền trong thời hiện đại.

Những nét đặc trưng cơ bản nhất của một nhà nước pháp quyền hiện đại là: pháp luật là tối thượng, mọi hoạt động của nhà nước và công dân đều phải tuân theo pháp luật; chủ quyền thuộc về Nhân dân; quyền lực được phân công và kiểm soát; quyền con người, quyền công dân được bảo đảm; hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, công khai, minh bạch; ý thức pháp luật của người dân được nâng cao…

Thực tiễn sinh động của Việt Nam

Hội nghị Trung ương 6 Khóa XIII đã thống nhất ban hành Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn mới. Ảnh: TTXVN.

Hội nghị Trung ương 6 Khóa XIII đã thống nhất ban hành Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn mới. Ảnh: TTXVN.

Những nét đặc trưng cơ bản nói trên thể hiện bản chất, đặc điểm của nhà nước pháp quyền hiện đại. Tuy nhiên, những đặc điểm nói trên lại được thể hiện khá khác nhau ở các nước khác nhau. Hình thành nên sự đa dạng của các mô hình nhà nước pháp quyền trên thế giới. Chúng có thể được phân loại thành các nhóm chính sau:

Mô hình nhà nước pháp quyền theo chế độ dân chủ tư sản. Đây là mô hình nhà nước pháp quyền phổ biến nhất trên thế giới, được xây dựng dựa trên nguyên tắc tam quyền phân lập, quyền lực nhà nước được phân chia giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Mô hình nhà nước pháp quyền theo chế độ xã hội chủ nghĩa. Mô hình này được xây dựng dựa trên nguyên tắc tập trung dân chủ, quyền lực nhà nước tập trung ở cơ quan đại diện của nhân dân, tức là Quốc hội. Quốc hội có quyền lập ra pháp luật, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước khác.

Mô hình nhà nước pháp quyền theo chế độ quân chủ lập hiến. Mô hình này được xây dựng dựa trên nguyên tắc tam quyền phân lập, nhưng quyền lực nhà nước được phân chia không hoàn toàn độc lập, có sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước. Trong mô hình này, vua là người đứng đầu nhà nước, có quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Tuy nhiên, quyền lực của vua bị giới hạn bởi pháp luật và bởi Quốc hội.

Mô hình nhà nước pháp quyền theo chế độ Hồi giáo. Mô hình này được xây dựng dựa trên nguyên tắc pháp quyền Hồi giáo, quyền lực nhà nước được phân chia giữa các cơ quan nhà nước, nhưng có sự ảnh hưởng của đạo Hồi. Trong mô hình này, pháp luật Hồi giáo là nguồn luật cơ bản của nhà nước.

Ngoài ra, còn có một số mô hình nhà nước pháp quyền khác, như mô hình nhà nước pháp quyền theo chế độ cộng hòa, mô hình nhà nước pháp quyền theo chế độ liên bang...

Mô hình nhà nước pháp quyền của Việt Nam chúng ta là sự kết hợp thành tựu của thế giới với thực tiễn sinh động của Việt Nam, với điều kiện lịch sử, văn hóa và hệ thống giá trị của Việt Nam. Nghị quyết 27-NQ/TW của Đảng ta về việc tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thể hiện rất rõ điều này.

Cụ thể, chúng ta phấn đấu hoàn thiện “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, do Ðảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo; có hệ thống pháp luật hoàn thiện, được thực hiện nghiêm minh, nhất quán; thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ hiệu quả quyền con người, quyền công dân; quyền lực nhà nước là thống nhất, được phân công rành mạch, phối hợp chặt chẽ, kiểm soát hiệu quả; nền hành chính, tư pháp chuyên nghiệp, pháp quyền, hiện đại; bộ máy nhà nước tinh gọn, trong sạch, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức có đủ phẩm chất, năng lực, thực sự chuyên nghiệp, liêm chính…”.

Ngày nay, nhà nước pháp quyền được coi là mô hình tổ chức nhà nước lý tưởng mà các nước trên thế giới đều hướng tới. Đây là mô hình nhà nước bảo đảm cho sự phát triển bền vững của xã hội, tạo điều kiện cho mọi người dân được hưởng một cuộc sống tự do, hạnh phúc.

Đọc thêm

Đầu tư cho y tế là đầu tư cho phát triển

Chủ tịch Quốc hội phát biểu tại buổi làm việc. (Ảnh: Phạm Thắng)
(PLVN) - "... Chúng ta phải tiếp tục đầu tư các nguồn nhân lực, vật lực, tài lực một cách thích hợp cho ngành Y tế, kể cả vấn đề kinh phí thường xuyên, chế độ, chính sách cho cán bộ, nhân viên y tế, lộ trình áp dụng giá dịch vụ, lộ trình tăng mệnh giá bảo hiểm y tế...”, Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ nói.

Chủ tịch nước Võ Văn Thưởng dâng hương tưởng niệm Đức vua An Dương Vương

Chủ tịch nước Võ Văn Thưởng dâng hương tưởng niệm Đức vua An Dương Vương
Nhân dịp Xuân mới Giáp Thìn, nhằm tri ân các bậc tiền nhân, giáo dục truyền thống đạo lý uống nước nhớ nguồn, sáng 20/2, Chủ tịch nước Võ Văn Thưởng dâng hương tưởng niệm Đức vua An Dương Vương tại Khu Di tích quốc gia đặc biệt Cổ Loa, huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội. Cùng dự có Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội Đinh Tiến Dũng.

Sức mạnh công cuộc phòng, chống tham nhũng, tiêu cực

Lãnh đạo Ban Nội chính Trung ương chủ trì buổi thông báo về kết quả phiên họp thứ 25 của Ban Chỉ đạo Trung ương (Ảnh: tuoitre.vn).
(PLVN) - Tại Phiên họp 25 của Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực (BCĐTW), Phó Trưởng Ban Nội chính Trung ương Nguyễn Văn Yên đã công bố một số số liệu; chứng minh công cuộc phòng, chống tham nhũng, tiêu cực của cả hệ thống chính trị đã đạt hiệu quả rất cao; vừa nghiêm minh nhưng đồng thời rất nhân văn, nhân ái; và chính sách phân hóa trách nhiệm hình sự rất hợp lý, hợp tình.

Xuân về nơi chiến trường cũ Vị Xuyên

Đoàn công tác của Bộ Quốc phòng trao tặng quà cho gia đình ông Nguyễn Văn Thật (phường Trần Phú, TP Hà Giang, tỉnh Hà Giang). (Ảnh: Văn Nghị).
(PLVN) - Những dãy núi đá tai mèo trước đây từng là trận địa khốc liệt năm xưa ở vùng biên giới Vị Xuyên nay đã được phủ xanh bởi bạt ngàn cây cối, nương lúa, nương ngô. Cuộc sống của người dân nơi đây đang ngày càng “thay da, đổi thịt”, hồi sinh trên mảnh đất biên cương vẫn còn nhiều gian khó.

'Luật Đất đai 2024 có nhiều điểm mới nổi bật'

Quang cảnh buổi họp báo. (Ảnh: PV)
(PLVN) - Sáng 19/2, Văn phòng Chủ tịch nước họp báo công bố lệnh của Chủ tịch nước công bố 2 luật đã được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp bất thường lần thứ 5 là Luật Đất đai và Luật Các tổ chức tín dụng.

Xây dựng “Không gian văn hóa Hồ Chí Minh”: Để giá trị văn hóa của Người sống mãi

Để xây dựng “Không gian văn hóa Hồ Chí Minh” rất cần sự chung tay, chung sức của cả hệ thống chính trị, các tầng lớp Nhân dân TP HCM. (Ảnh minhh họa - Nguồn: Báo TT).
(PLVN) - Xây dựng “Không gian văn hóa Hồ Chí Minh” là hoạt động nhằm mục đích lan tỏa tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, để hình thành trong tâm trí của mỗi người dân tình yêu, sự kính trọng với Bác Hồ và giá trị tư tưởng, văn hóa, đạo đức... của Người sống mãi trong mỗi trái tim người dân.

Bộ Quốc phòng phát động “Tết trồng cây đời đời nhớ ơn Bác Hồ”

Các đại biểu dự buổi lễ.
(PLVN) - Sáng qua (17/2), tại công trình xây dựng Bảo tàng Lịch sử quân sự Việt Nam (Hà Nội), Bộ Quốc phòng tổ chức Lễ phát động “Tết trồng cây đời đời nhớ ơn Bác Hồ” Xuân Giáp Thìn 2024. Đại tướng Phan Văn Giang, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Bí thư Quân ủy Trung ương, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng chủ trì lễ phát động.

Đại tướng Phan Văn Giang: Toàn quân tăng cường đoàn kết, thống nhất, tạo bước đột phá mạnh mẽ

Đại tướng Phan Văn Giang cùng các đại biểu thăm quan khu trưng bày trang thiết bị kỹ thuật tại Hội nghị quân chính toàn quân năm 2023. Ảnh: Mạnh Hùng
(PLVN) -  Năm 2024, tình hình thế giới, khu vực dự báo tiếp tục diễn biến phức tạp, khó lường. Trước tình hình đó, Đại tướng Phan Văn Giang, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Bí thư Quân ủy Trung ương, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng nhấn mạnh toàn quân cần quán triệt sâu sắc Nghị quyết của Quân ủy Trung ương; tăng cường đoàn kết, thống nhất, đề cao trách nhiệm, chủ động, sáng tạo triển khai quyết liệt, đồng bộ các giải pháp, tạo bước đột phá mạnh mẽ, phấn đấu hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ quân sự, quốc phòng năm 2024.

Chủ tịch nước khai bút đầu xuân tại Khu Lưu niệm Nguyễn Trãi

Chủ tịch nước khai bút đầu xuân tại Khu Lưu niệm Nguyễn Trãi
(PLVN) - Nhân dịp Xuân mới Giáp Thìn 2024, sáng 18/2, Chủ tịch nước Võ Văn Thưởng đã tới dâng hương và dự Lễ khai bút đầu xuân tại Khu lưu niệm Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hoá thế giới Nguyễn Trãi, ở xã Nhị Khê, huyện Thường Tín, Thành phố Hà Nội. Cùng dự có Uỷ viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành uỷ Hà Nội Đinh Tiến Dũng.

2024 - Tạo đột phá cho năm 'về đích'

Đại biểu Trần Hoàng Ngân. (ảnh: Quốc hội.vn)
(PLVN) - Năm 2024 là năm thứ 4 của kỳ kế hoạch 5 năm. Do đó, ngoài nỗ lực, quyết tâm, chúng ta còn phải thể hiện khát vọng vươn lên, thể hiện tinh thần phấn đấu thực hiện mục tiêu mà Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII đề ra.

Tinh thần đổi mới của Quốc hội

Mới đây nhất, vào tháng 1/2024, Kỳ họp bất thường lần thứ năm, Quốc hội Khóa XV đã thông qua Luật Đất đai (sửa đổi) và nhiều nội dung quan trọng khác. (Ảnh: quochoi.vn).
(PLVN) - Việc Quốc hội khóa XV tổ chức Kỳ họp bất thường lần thứ nhất vào tháng 1/2022 hay tổ chức những phiên họp khẩn của Ủy ban Thường vụ Quốc hội để ban hành những nghị quyết chưa có tiền lệ, cho thấy tinh thần đổi mới của một Quốc hội hành động, luôn đặt lợi ích của đất nước, của nhân dân lên trên hết và trước hết.

Ban Bí thư yêu cầu nhanh chóng đưa các hoạt động trở lại bình thường sau nghỉ Tết

Ảnh minh họa: Báo Tin tức
Ngay sau nghỉ Tết, các cơ quan, đơn vị, địa phương cần tập trung thực hiện nhiệm vụ chính trị, nhanh chóng đưa các hoạt động trở lại bình thường, bảo đảm hoạt động công vụ diễn ra thông suốt, phục vụ tốt nhu cầu của nhân dân; không để xảy ra tình trạng nghỉ Tết kéo dài, lơ là công việc, làm ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của người dân và doanh nghiệp...

Thủ tướng: 2024 là năm tăng tốc triển khai các công trình, dự án giao thông

Thủ tướng: 2024 là năm tăng tốc triển khai các công trình, dự án giao thông
Thủ tướng Phạm Minh Chính tin tưởng, với khí thế mới, cùng nỗ lực, tăng tốc, năm 2024 các thành viên Ban chỉ đạo, các bộ ngành, các Ban Quản lý dự án, Nhà thầu, thiết kế, giám sát sẽ hoàn thành tốt nhiệm vụ đầu tư xây dựng hạ tầng giao thông, hoàn thành mục tiêu Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII...