Nhà nước pháp quyền - Cội nguồn và hiện thực sinh động

TS. Nguyễn Sĩ Dũng - Nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội.
TS. Nguyễn Sĩ Dũng - Nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội.
(PLVN) - Nhà nước pháp quyền là một khái niệm có nguồn gốc từ phương Tây, được hình thành và phát triển qua nhiều thế kỷ. Theo nghĩa chung nhất, nhà nước pháp quyền là một nhà nước trong đó pháp luật là tối thượng, mọi hoạt động của nhà nước và công dân đều phải tuân theo pháp luật.

Mô hình tổ chức nhà nước lý tưởng

Nhà nước pháp quyền có nguồn gốc từ những tư tưởng pháp trị của các nhà tư tưởng cổ đại như Platon, Aristotle, Cicero... Một số ý kiến cho rằng nhà nước pháp quyền đầu tiên là nhà nước Athens cổ đại, tồn tại từ thế kỷ VIII TCN đến thế kỷ IV TCN. Nhà nước Athens có một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, được xây dựng dựa trên nguyên tắc dân chủ. Mọi công dân Athens đều có quyền tham gia xây dựng pháp luật và giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước.

Một số ý kiến khác cho rằng nhà nước pháp quyền đầu tiên là nhà nước La Mã cổ đại, tồn tại từ thế kỷ VIII TCN đến thế kỷ V SCN. Nhà nước La Mã có một hệ thống pháp luật phát triển, được xây dựng dựa trên nguyên tắc phân quyền. Các cơ quan nhà nước hoạt động theo pháp luật và chịu sự kiểm soát của các cơ quan khác. Một số ý kiến khác lại cho rằng nhà nước pháp quyền đầu tiên là nhà nước Anh, tồn tại từ thế kỷ XII đến nay. Nhà nước Anh có hệ thống pháp luật dựa trên nguyên tắc án lệ, quyền lực nhà nước được phân chia giữa vua, nghị viện và tòa án.

Có lẽ, khó có một câu trả lời chính xác cho câu hỏi nhà nước nào được coi là nhà nước pháp quyền đầu tiên trên thế giới. Các ý kiến khác nhau đều dựa trên những tiêu chí khác nhau để xác định nhà nước pháp quyền. Tuy nhiên, có thể thấy rằng, các nhà nước cổ đại như Athens, La Mã và Anh đều có những đặc điểm của nhà nước pháp quyền, như pháp luật là tối thượng; quyền lực bị phân chia; các quyền tự nhiên của con người được tôn trọng… Những đặc điểm này đã góp phần tạo nên những tiền đề cho sự phát triển của nhà nước pháp quyền trong thời hiện đại.

Những nét đặc trưng cơ bản nhất của một nhà nước pháp quyền hiện đại là: pháp luật là tối thượng, mọi hoạt động của nhà nước và công dân đều phải tuân theo pháp luật; chủ quyền thuộc về Nhân dân; quyền lực được phân công và kiểm soát; quyền con người, quyền công dân được bảo đảm; hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, công khai, minh bạch; ý thức pháp luật của người dân được nâng cao…

Thực tiễn sinh động của Việt Nam

Hội nghị Trung ương 6 Khóa XIII đã thống nhất ban hành Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn mới. Ảnh: TTXVN.

Hội nghị Trung ương 6 Khóa XIII đã thống nhất ban hành Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn mới. Ảnh: TTXVN.

Những nét đặc trưng cơ bản nói trên thể hiện bản chất, đặc điểm của nhà nước pháp quyền hiện đại. Tuy nhiên, những đặc điểm nói trên lại được thể hiện khá khác nhau ở các nước khác nhau. Hình thành nên sự đa dạng của các mô hình nhà nước pháp quyền trên thế giới. Chúng có thể được phân loại thành các nhóm chính sau:

Mô hình nhà nước pháp quyền theo chế độ dân chủ tư sản. Đây là mô hình nhà nước pháp quyền phổ biến nhất trên thế giới, được xây dựng dựa trên nguyên tắc tam quyền phân lập, quyền lực nhà nước được phân chia giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Mô hình nhà nước pháp quyền theo chế độ xã hội chủ nghĩa. Mô hình này được xây dựng dựa trên nguyên tắc tập trung dân chủ, quyền lực nhà nước tập trung ở cơ quan đại diện của nhân dân, tức là Quốc hội. Quốc hội có quyền lập ra pháp luật, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước khác.

Mô hình nhà nước pháp quyền theo chế độ quân chủ lập hiến. Mô hình này được xây dựng dựa trên nguyên tắc tam quyền phân lập, nhưng quyền lực nhà nước được phân chia không hoàn toàn độc lập, có sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước. Trong mô hình này, vua là người đứng đầu nhà nước, có quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Tuy nhiên, quyền lực của vua bị giới hạn bởi pháp luật và bởi Quốc hội.

Mô hình nhà nước pháp quyền theo chế độ Hồi giáo. Mô hình này được xây dựng dựa trên nguyên tắc pháp quyền Hồi giáo, quyền lực nhà nước được phân chia giữa các cơ quan nhà nước, nhưng có sự ảnh hưởng của đạo Hồi. Trong mô hình này, pháp luật Hồi giáo là nguồn luật cơ bản của nhà nước.

Ngoài ra, còn có một số mô hình nhà nước pháp quyền khác, như mô hình nhà nước pháp quyền theo chế độ cộng hòa, mô hình nhà nước pháp quyền theo chế độ liên bang...

Mô hình nhà nước pháp quyền của Việt Nam chúng ta là sự kết hợp thành tựu của thế giới với thực tiễn sinh động của Việt Nam, với điều kiện lịch sử, văn hóa và hệ thống giá trị của Việt Nam. Nghị quyết 27-NQ/TW của Đảng ta về việc tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thể hiện rất rõ điều này.

Cụ thể, chúng ta phấn đấu hoàn thiện “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, do Ðảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo; có hệ thống pháp luật hoàn thiện, được thực hiện nghiêm minh, nhất quán; thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ hiệu quả quyền con người, quyền công dân; quyền lực nhà nước là thống nhất, được phân công rành mạch, phối hợp chặt chẽ, kiểm soát hiệu quả; nền hành chính, tư pháp chuyên nghiệp, pháp quyền, hiện đại; bộ máy nhà nước tinh gọn, trong sạch, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức có đủ phẩm chất, năng lực, thực sự chuyên nghiệp, liêm chính…”.

Ngày nay, nhà nước pháp quyền được coi là mô hình tổ chức nhà nước lý tưởng mà các nước trên thế giới đều hướng tới. Đây là mô hình nhà nước bảo đảm cho sự phát triển bền vững của xã hội, tạo điều kiện cho mọi người dân được hưởng một cuộc sống tự do, hạnh phúc.

Tin cùng chuyên mục

Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Đỗ Hùng Việt phát biểu tại Họp báo.

Việt Nam nỗ lực hoàn thiện hệ thống pháp luật về quyền con người

(PLVN) - Từ năm 2019 đến hết tháng 11/2023, Việt Nam đã tiếp tục các nỗ lực xây dựng Nhà nước pháp quyền với 44 luật được thông qua, trong đó có nhiều văn bản luật quan trọng liên quan đến quyền con người, quyền công dân, cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp năm 2013, bảo đảm tương thích với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Đọc thêm

Thủ tướng: Xây dựng lực lượng Cảnh sát cơ động trong sạch, vững mạnh, chính quy, tinh nhuệ, tiến thẳng lên hiện đại

Thủ tướng: Xây dựng lực lượng Cảnh sát cơ động trong sạch, vững mạnh, chính quy, tinh nhuệ, tiến thẳng lên hiện đại
(PLVN) - Sáng 14/4, tại Hà Nội, Đảng ủy Công an Trung ương và Bộ Công an tổ chức kỷ niệm 50 năm Ngày truyền thống lực lượng Cảnh sát cơ động (15/4/1974 - 15/4/2024) và đón nhận danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân lần thứ hai. Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đến dự.

Thủ tướng: Hòa Bình cần đặc biệt chú trọng đầu tư cho con người và hạ tầng chiến lược

Thủ tướng phát biểu kết luận cuộc làm việc với Ban Thường vụ Tỉnh ủy Hòa Bình - Ảnh: VGP
(PLVN) - Làm việc với Ban Thường vụ Tỉnh ủy Hòa Bình, Thủ tướng đánh giá tỉnh có 5 điểm hơn trong thời gian qua, chỉ rõ 9 nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm thời gian tới, trong đó tỉnh phải hết sức chú trọng 2 nhiệm vụ gồm đầu tư, phát triển yếu tố con người, nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài và nhiệm vụ xây dựng hạ tầng chiến lược.

Thủ tướng kêu gọi “góp công, góp của” để xóa nhà tạm, nhà dột nát cho người nghèo

Thủ tướng Phạm Minh Chính phát động Phong trào thi đua “Xóa nhà tạm, nhà dột nát” trong cả nước (Ảnh: VGP).
(PLVN) -  Thủ tướng kêu gọi cả nước cùng chung tay, mọi người dân, doanh nghiệp “ai có gì góp nấy, ai có công góp công, ai có của góp của, ai có nhiều góp nhiều, ai có ít góp ít”, để xây dựng, sửa chữa 170.000 căn nhà cho hộ nghèo, hộ cận nghèo, vì mục tiêu xóa nhà tạm, nhà dột nát trên địa bàn cả nước trong năm 2025.

Kết nối phát triển kinh tế biển giữa các vùng, địa phương

Quang cảnh phiên họp. (Ảnh: VGP).
(PLVN) -  Ngày 12/4, Ủy ban Chỉ đạo Quốc gia về thực hiện Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 tổ chức phiên họp trực tuyến với 28 địa phương có biển lần thứ nhất. Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Hồng Hà, Chủ tịch Ủy ban Chỉ đạo Quốc gia chủ trì cuộc họp.

10 năm Giao lưu hữu nghị Quốc phòng biên giới Việt - Trung: Mô hình hợp tác hiệu quả, đặc sắc

Đoàn đại biểu Bộ Quốc phòng hai nước dự hội đàm chụp ảnh chung.
(PLVN) - Qua 10 năm với 8 lần tổ chức rất thành công, Giao lưu hữu nghị Quốc phòng biên giới (GLHNQP) Việt Nam - Trung Quốc đã trở thành mô hình hợp tác hiệu quả, đặc sắc; thể hiện quyết tâm chính trị của hai bên trong việc tăng cường tình đoàn kết, hữu nghị, gắn bó giữa Nhân dân, chính quyền địa phương và giữa Bộ Quốc phòng (BQP) hai nước, cùng nhau xây dựng biên giới hòa bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển.

Tiếp tục củng cố quan hệ truyền thống tốt đẹp Việt Nam - Cuba

Tiếp tục củng cố quan hệ truyền thống tốt đẹp Việt Nam - Cuba
Nhận lời mời của Chính phủ Cộng hòa Cuba, Phó Thủ tướng Trần Lưu Quang sẽ thăm hữu nghị chính thức Cuba từ ngày 14-16/4. Ông Lê Quang Long, Đại sứ được bổ nhiệm tại Cộng hòa Cuba, nhận định chuyến thăm Cuba lần này của Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Lưu Quang là sự tiếp nối các chuyến thăm và tiếp xúc cấp cao giữa hai nước, nhằm tiếp tục củng cố và tăng cường quan hệ hợp tác nhiều mặt giữa Việt Nam với Cuba.

Báo cáo riêng của các cơ quan LHQ theo Cơ chế UPR có nhiều nội dung sai sự thật

Phó Phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Đoàn Khắc Việt.
(PLVN) - Báo cáo riêng của các cơ quan Liên hợp quốc tại Việt Nam theo Cơ chế rà soát định kỳ phổ quát (UPR) chu kỳ IV có nhiều nội dung sai sự thật, không được kiểm chứng cùng nhiều đánh giá không khách quan, không cân bằng, không phản ánh chính xác và đầy đủ tình hình, nỗ lực và thành tựu của Việt Nam trong bảo vệ và thúc đẩy quyền con người

Chiến thắng Điện Biên Phủ- Biểu tượng sức mạnh của dân tộc Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh

Đoàn Chủ tịch điều hành Hội thảo. Ảnh: baodienbienphu.com.vn
(PLVN) -Ngày 11/4, tại TP Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên, Bộ Quốc phòng chủ trì, phối hợp với Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Công an, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và tỉnh Điện Biên tổ chức Hội thảo khoa học cấp Quốc gia với chủ đề “Chiến thắng Điện Biên Phủ với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa”.

Chiến sĩ mới sau tháng đầu nhập ngũ

Tân binh tập điều lệnh, đội ngũ. (Ảnh: Quang Vinh)
(PLVN) - Sau hơn 1 tháng huấn luyện tân binh, những kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm được trang bị là hành trang quý để từng chiến sĩ trẻ tiếp tục hoàn thành tốt nhiệm vụ, cống hiến nhiệt huyết cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.