Người nghèo nhập cư đô thị: Khó tiếp cận chính sách an sinh xã hội

Nếu so sánh về thu nhập, thì người nghèo nhập cư ở đô thị cao hơn mức thu nhập của người nghèo ở nông thôn. Tuy nhiên, mức thụ hưởng cuộc sống của họ lại kém hơn. Đây chính là nhóm người nghèo cần được quan tâm và có chính sách an sinh phù hợp.

Lênh đênh đời nhập cư
Anh Bùi Văn Thể, 30 tuổi, ở huyện Tiền Hải (tỉnh Thái Bình) ra Hải Phòng làm nghề xe ôm đã 4 năm. Để hợp lý hóa gia đình, anh đưa vợ con ra thuê nhà trọ ở đường Bùi Thị Từ Nhiên, phường Đông Hải 1 (quận Hải An). Vợ anh không nghề nghiệp, chân ướt chân ráo ra nội thành kiếm cái mẹt nhỏ bán rau ở chợ Đông Hải đắp đổi qua ngày. Không có hộ khẩu thường trú, nên con không được học ở trường mẫu giáo công, anh chị đành gửi con ở nhà trẻ tư.

Khu nhà trọ chật hẹp cho công nhân thuê tại xã Thiên Hương, huyện Thủy Nguyên.                                                                                         Ảnh: Khánh Linh

Anh tâm sự: “ Gia đình có ít vốn, thấy trào lưu ở địa phương có nhiều trường hợp cho vay lãi, vợ cũng làm theo, con nợ bỏ trốn. Số vốn cha mẹ hai bên cho để làm ăn thế là cũng tiêu tán theo. Hai vợ chồng bàn nhau ra Hải Phòng làm thuê. Nhưng dù làm cật lực cũng chỉ kiếm được khoảng 2, 3 triệu đồng/tháng. Trừ đóng tiền ăn học 600 nghìn đồng/tháng cho con ở nhà trẻ, số còn lại phải trang trải đủ thứ, nào tiền thuê nhà trọ, tiền ăn, tiền điện, nước giá cao…Việc thuê trọ cũng khó khăn lắm. Từ khi ra Hải Phòng, tôi đã chuyển chỗ trọ không biết bao nhiêu lần rồi…Các cụ bảo “an cư lạc nghiệp”, ruộng đất, nhà ở quê bán để trả nợ, cứ lênh đênh mãi thế này, không biết đến bao giờ gia đình tôi mới ổn định khá lên được, chưa tính khi thành viên trong gia đình bị ốm đau, bệnh tật, chắc sẽ  khó khăn nhiều hơn….
 
Nghèo chồng lên nghèo
Người nhập cư chưa đăng ký cư trú và lao động trong khu vực không chính thức như bán hàng rong, xe ôm, phụ hồ…gặp rất nhiều khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ xã hội như: con đi học, y tế, chăm sóc sức khỏe bản thân, cư trú…Nơi ở của họ thường không đủ điện, nước, điều kiện vệ sinh kém. Nếu có điện, nước thì họ phải trả với chi phí cao hơn giá Nhà nước quy định khi sử dụng. Chị Hoàng Thị Vui, trọ ở phố Đông An, phường Thành Tô, quận Hải An than thở: “Hiện nay tiền nước chủ nhà thu 12.000 đồng/m3, điện 3.000 đồng/kWh”. Theo quy định mới từ ngày 1-3-2010, hộ gia đình (bốn người) sử dụng điện từ 1-50 kWh chỉ phải trả giá 600 đồng/kWh, từ kWh thứ 401 trở lên mới phải đóng theo giá 1.890 đồng/kWh. Còn nước, một người sử dụng từ 6m3 trở lên mới bắt đầu tính 10.000 đồng/m3 (giá cũ là 8.000 đồng/m3), nếu sử dụng 4m3 đầu chỉ ở mức 4.000 đồng/m3. Như vậy hộ chị Vui phải đóng tiền điện cho chủ nhà trọ cao hơn gấp 5 lần giá điện và 3 lần giá nước theo quy định của Nhà nước.
Bên cạnh đó nếu người nghèo ở nông thôn còn có một mái nhà, dù là nhà tranh thì người nghèo ở đô thị ngay đến một chỗ để ngủ cũng phải đi thuê. Vì vậy, không ít người chọn gầm cầu, bến xe, vỉa hè làm nơi tá túc qua đêm.
 Mặc dù phải chịu cuộc sống khổ cực như vậy, nhưng họ lại là đối tượng khó tiếp cận các chính sách an sinh. Theo luật, người nhập cư chỉ cần khai báo tạm trú thì con em họ được hưởng chính sách công của Nhà nước. Thế nhưng việc khai báo tạm trú hoặc đăng ký thường trú đối với người nghèo không dễ, phần vì mù mờ quy trình làm thủ tục, phần vì phải thay đổi chỗ thuê trọ liên tục, không có hợp đồng thuê nhà. Trường hợp có giấy tạm trú thì con em họ không được vào trường công vì đã quá tải, phải ưu tiên những người có hộ khẩu. Họ còn gặp khó khăn khi làm một số thủ tục khác như khai sinh, đăng ký kết hôn, chứng minh nhân dân, vay vốn xóa đói giảm nghèo…Trường hợp anh Thể nêu trên là  một ví dụ, nếu anh có hộ khẩu, con anh được học ở trường công thì số tiền học đóng hàng tháng chỉ còn là 350 nghìn đồng/tháng, trong khi học ở nhà trẻ tư, anh phải trả mức 600 nghìn đồng/tháng.
Về y tế, hầu hết người nghèo nhập cư ở đô thị không có thẻ BHYT. Điều này phản ánh đặc điểm mức sống của người nghèo nhập cư ở đô thị là khả năng tài chính eo hẹp trong môi trường sinh hoạt đắt đỏ, khiến những nhu cầu thiết yếu đều phải sử dụng các dịch vụ giá rẻ, chất lượng thấp...

Nhóm người nghèo nhập cư chưa được “nhận diện”

Nguyên nhân chính của việc những người nhập cư trong diện nghèo và cận nghèo không được hưởng phúc lợi xã hội vì họ còn “chưa được nhận diện”. Các cuộc điều tra hộ nghèo chính thức thường không xét đến những người nhập cư không có hộ khẩu nơi đến, kể cả khi họ đã cư trú ổn định nhiều năm tại nơi ở mới. Vì vậy, giảm nghèo đô thị cần nhận diện đúng quy mô và vai trò của dòng người nhập cư trong bức tranh tổng thể về nghèo. Vấn đề quan trọng trong giảm nghèo đô thị là không chỉ điều chỉnh chuẩn nghèo phản ánh đúng chi phí các nhu cầu thiết yếu về lương thực, thực phẩm trong tình hình chỉ số giá tiêu dùng liên tục “phi mã” trong hai năm trở lại đây, mà phải nhận diện đúng và đủ lớp người nghèo nhập cư đô thị để xây dựng chính sách an sinh xã hội phù hợp.

 

Di dân là hiện tượng tất yếu của quá trình đô thị hóa. Ảnh hưởng của dân nhập cư đến sự phát triển kinh tế- xã hội của thành phố có cả 2 mặt tích cực và tiêu cực. Phát huy mặt tích cực hạn chế tiêu cực, trước mắt thành phố cần ban hành quyết định giải quyết những vấn đề tồn tại về dân nhập cư, thừa nhận một phần những người di chuyển vào thành phố có khả năng hòa nhập với cuộc sống đô thị, tham gia vào các hoạt động kinh tế-xã hội của thành phố và có chỗ ở ổn định. UBND thành phố quy định một số nghĩa vụ như thực hiện nghĩa vụ quân sự, lao động công ích để người dân tạm trú thực hiện các nghĩa vụ như người dân thường trú.

 

Tuy nhiên, về lâu dài, để không phát sinh thêm hộ nghèo đô thị từ dòng người nhập cư thì Quốc hội, Chính phủ nên xem xét thực tế và cho phép các đô thị lớn thực hiện cơ chế quản lý đặc thù nhằm kiểm soát chặt chẽ, hiệu quả việc tăng dân số cơ học quá nhanh như hiện nay. Cụ thể, để được công nhận là thị dân thì họ phải đáp ứng các tiêu chuẩn về trình độ, nghề nghiệp, có thu nhập ổn định, đủ để trang trải cuộc sống ở đô thị, chứ không thể tạo thêm áp lực cho chính quyền thành phố khi bổ sung vào danh sách nghèo và cận nghèo.

Thanh Thủy