Người gìn giữ những bài Xoan cổ nơi 'Đất Tổ'
Gắn bó với hát Xoan từ thuở nhỏ, Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Thị Lịch đã dành hơn nửa cuộc đời để gìn giữ và truyền dạy những bài Xoan cổ cho thế hệ trẻ, góp phần lan tỏa giá trị di sản vùng đất Tổ trong đời sống hôm nay.
Giữa không gian đình làng An Thái (phường Vân Phú, tỉnh Phú Thọ), những câu Xoan cổ vẫn đều đặn vang lên qua tiếng trống, tiếng phách của các nghệ nhân. Trong hành trình gìn giữ hình thức nghệ thuật truyền thống ấy, Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Thị Lịch là một trong những người đã dành phần lớn cuộc đời để gắn bó và trao truyền hát Xoan cho thế hệ sau.
“Niềm vui lớn nhất của bà là nhiều học trò nay đã tiếp tục trở thành những người gìn giữ và lan tỏa di sản của quê hương, dân tộc mình, cũng là Di sản văn hóa phi vật thể của cả nhân loại…”.
(Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch - Trùm phường Xoan An Thái, Phú Thọ)
Sinh năm 1950 trong gia đình có truyền thống 5 đời hát Xoan, nghệ nhân lớn lên cùng những buổi theo chân cha và các bậc tiền bối trong phường Xoan An Thái đến đình làng biểu diễn mỗi dịp lễ hội. Cha của bà là ông Nguyễn Tất Thắng - người trực tiếp truyền dạy hát Xoan cho con gái từ khi còn nhỏ. Từ năm 9 tuổi, nghệ nhân đã bắt đầu học từng câu hát, nhịp phách và các động tác biểu diễn đặc trưng của hát Xoan.
Tuổi thơ của bà gắn liền với những đêm tập hát nơi sân đình, với tiếng trống rộn ràng mỗi mùa lễ hội. Dù từng trải qua giai đoạn cuộc sống còn nhiều khó khăn, phải vừa làm ruộng vừa đi hát, tình yêu với những bài Xoan cổ luôn được bà bền bỉ gìn giữ suốt nhiều năm qua.
Hiện nay, Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Thị Lịch là trùm phường Xoan An Thái (Phú Thọ). Từ năm 2011, khi hát Xoan được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, nhiều hoạt động bảo tồn được triển khai mạnh mẽ, và nghệ nhân bắt đầu tích cực đưa hát Xoan đến gần hơn với học sinh, người trẻ.
Hơn 15 năm qua, nghệ nhân tham gia giảng dạy hát Xoan tại nhiều trường học trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, từ mầm non đến tiểu học, đồng thời duy trì các lớp học miễn phí tại phường Xoan An Thái. Học trò của nghệ nhân ở nhiều độ tuổi khác nhau, không chỉ trẻ em mà cả những người yêu văn hóa truyền thống.
Theo nghệ nhân Lịch, hát Xoan đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp nhịp nhàng giữa lời ca, động tác tay, cách cầm quạt và gõ phách.
Nhờ vậy mà, ở nơi “Đất Tổ” Phú Thọ, hàng ngày, hàng giờ vẫn có những nghệ nhân bằng tâm huyết và sự trăn trở của mình, vẫn không ngừng lan toả, gìn giữ bản sắc văn hoá hát Xoan giữa dòng chảy văn hóa đương đại...
Hiện nay, để góp phần lưu giữ và lan tỏa hát Xoan, nhiều chương trình, dự án cũng được quan tâm, triển khai, đặc biệt là dự án truyền thông “Thanh âm đất Tổ” do nhóm sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền phối hợp cùng Trung tâm Văn hóa Thông tin - Điện ảnh tỉnh Phú Thọ thực hiện.
Dự án đã lựa chọn kể lại câu chuyện của các nghệ nhân như Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Thị Lịch, Nghệ nhân ưu tú Bùi Thị Kiều Nga, Nghệ nhân Nguyễn Xuân Hội… bằng nhiều hình thức sáng tạo trên nền tảng số.
Đặc biệt, điểm nhấn của dự án “Thanh âm đất Tổ” là sự kiện “Xoan mở hội”, dự kiến tổ chức vào ngày 23/5 tại Bảo tàng Hà Nội. Sự kiện hứa hẹn tạo ra một không gian trải nghiệm sinh động, nơi người tham gia được khám phá lịch sử và giá trị của hát Xoan Phú Thọ. Các hoạt động nổi bật có thể kể đến trong sự kiện bao gồm: tham quan khu vực trưng bày các kiến thức về hát Xoan, trang trí phách tre, gieo quẻ may mắn với nội dung lấy cảm hứng từ những lời Xoan cổ giao lưu và thực hành hát Xoan cùng các nghệ nhân.
Có thể thấy, sự trân trọng và nỗ lực lan tỏa văn hóa của thế hệ trẻ thông qua các dự án như "Thanh âm đất Tổ" chính là quả ngọt, là món quà ý nghĩa nhất dành cho những nghệ nhân.