Nghiên cứu mô hình OECM bảo tồn thiên nhiên
(PLVN) - OECM (Khu vực có các biện pháp bảo tồn hiệu quả khác ngoài khu bảo tồn) là cách tiếp cận mới trong bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học, áp dụng với những khu vực không thuộc hệ thống khu bảo tồn nhưng vẫn có giá trị sinh thái và được quản lý hiệu quả.
Mô hình này đề cao sự tham gia của cộng đồng, trao quyền cho người dân quản lý các khu vực ngoài khu bảo tồn, đồng thời bảo đảm nguyên tắc đồng thuận, tự nguyện của chủ sở hữu, không làm thay đổi chủ thể hay phương thức quản lý hiện có.
Trên thế giới, đã ghi nhận hơn 7.200 OECM. Tại Việt Nam, khái niệm này được đề cập trong Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học đến 2030. Giai đoạn 2023 - 2025, một số cuộc thảo luận và khảo sát thực địa đã được triển khai tại một số địa phương nhằm đánh giá tiềm năng phát triển OECM.
Tại Đà Nẵng, có thể kể đến một mô hình gần giống như OECM tại thôn Tú Mỹ, xã Tam Mỹ. Nơi đây người dân được giao quản lý khoảng 30ha rừng sản xuất trồng keo, tiếp giáp Khu bảo tồn Đà Nẵng, là nơi sinh sống của đàn voọc chà vá chân xám quý hiếm. Từ 2018, Tổ cộng đồng tuần tra bảo vệ rừng (CĐTTBVR) thôn với 10 thành viên. Quá trình sản xuất, họ kết hợp tuần tra, ngăn chặn tình trạng đặt bẫy thú rừng, khai thác lâm sản trái phép, tuyên truyền nâng cao ý thức BVR.
Năm 2018, một Trung tâm bảo tồn đa dạng sinh học khi biết về CĐTTBVR này, đã phối hợp chính quyền xã thành lập Nhóm tiên phong bảo vệ Voọc chà vá chân xám. Ngoài đào tạo về kiến thức, kỹ năng, Trung tâm hỗ trợ trang thiết bị, máy móc… cho tổ, đó hình thành nhóm tuần tra ngày càng hoàn thiện về số lượng, tổ chức, nguyên tắc hoạt động.
Từ năm 2025, WWF - Việt Nam tiếp tục đồng hành, hỗ trợ Tổ. Bên cạnh trang bị trang thiết bị, kỹ năng…, WWF - Việt Nam hướng cộng đồng tới những sinh kế bền vững theo hình thức giúp bà con chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi, phát triển sản xuất nông nghiệp bằng cách cho vay vốn sản xuất quay vòng (2 năm/người/lần)…
Sự chung tay này đã mang lại kết quả tích cực. Từ khoảng 20 cá thể voọc ghi nhận năm 2017, đến đầu năm 2024 số lượng đã tăng lên khoảng 75 cá thể thuộc 9 đàn, trong đó có nhiều cá thể non. Tổ cũng phối hợp ngăn chặn hơn 50 vụ vi phạm, tái thả nhiều động vật hoang dã, vận động người dân bảo vệ sinh cảnh tự nhiên, duy trì và mở rộng diện tích rừng.
Tại Hội thảo chia sẻ kinh nghiệm quốc tế về công nhận và quản lý OECM, hướng đến thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng và các bên liên quan tổ chức mới đây; mô hình trên một lần nữa được nhắc tới. Tuy nhiên, Việt Nam hiện vẫn chưa có hướng dẫn kỹ thuật, bộ tiêu chí xác định, cơ chế báo cáo chính thức cho OECM; nên có cơ sở pháp lý để đánh giá, công nhận, báo cáo. Vì vậy, cần xem xét nghiên cứu có các quy định về những vấn đề này; góp phần để những khu bảo tồn của Việt Nam được bảo vệ tốt hơn; kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế, ổn định sinh kế, bảo tồn thiên nhiên. Khi xây dựng tốt cơ chế đồng quản lý và chia sẻ lợi ích, OECM có thể trở thành một trong những động lực cho phát triển xanh, kinh tế sinh thái, du lịch bền vững.