Nghĩa địa cá Ông lớn nhất nước tại TP HCM - biểu tượng đặc biệt của niềm tin tâm linh

Ở làng chài Phước Hải thuộc xã Phước Hải (TP HCM), tín ngưỡng thờ cá voi, được ngư dân kính cẩn gọi là “Ông”, không chỉ hiện diện trong các lễ hội cầu ngư, Nghinh Ông mà còn in đậm dấu ấn tại nghĩa địa cá Ông nằm sát biển. Đây được xem là nghĩa địa cá voi lớn nhất Việt Nam, nơi an táng hàng trăm “Ông lụy” mà ngư dân phát hiện trong những chuyến vươn khơi bám biển.

Niềm tin truyền đời của ngư dân làng biển

Tại làng chài Phước Hải, tín ngưỡng thờ cá voi đã tồn tại từ rất lâu và được truyền lại qua nhiều thế hệ ngư dân. Theo ông Nguyễn Ngọc Thế (64 tuổi), Vạn trưởng làng biển, từ thuở cha ông mở đất, bám biển mưu sinh, người dân đã tin cá voi là vị thần bảo hộ cho người đi biển. Bởi vậy, bà con không gọi trực tiếp tên loài cá này mà kính cẩn gọi là “Ông”, như một cách thể hiện sự tôn nghiêm và lòng thành kính.

Cách xưng hô ấy theo thời gian đã trở thành một tập quán văn hóa ăn sâu vào đời sống tinh thần của cư dân ven biển. Với nhiều người, “Ông” không đơn thuần là một loài cá lớn giữa đại dương mà còn là chỗ dựa tinh thần trong những chuyến biển nhiều rủi ro. Niềm tin ấy được gìn giữ, bồi đắp qua những câu chuyện được truyền từ đời này sang đời khác.

Ông Nguyễn Ngọc Thế cho biết, trong ký ức của nhiều ngư dân cao tuổi, đã có không ít lần những câu chuyện về sự linh thiêng của “Ông” được kể lại sau mỗi chuyến đi. Có khi ghe thuyền gặp sóng to gió lớn, tưởng chừng khó thoát hiểm, nhưng sau khi khấn vái thì biển lặng dần, con nước dịu lại. Những chuyện kể ấy, dù mỗi người nhớ mỗi khác, đều gặp nhau ở một điểm chung là niềm tin vào sự chở che của cá Ông.

Riêng ông Thế, người có gần nửa thế kỷ gắn bó với biển, nói rằng mình đã ít nhất ba lần được “Ông” cứu giúp. Ông Thế nhớ nhất một chuyến ra khơi khi trời đang yên, biển đang lặng, nhưng trong đêm lại mơ thấy “Ông” báo điềm có mưa bão lớn. Quả nhiên hai ngày sau, khi ghe vừa thu lưới xong, một con sóng khổng lồ cao như tòa nhà nhiều tầng bất ngờ dựng lên trước mũi thuyền. Trong cơn hoảng loạn, ông Thế cùng các bạn biển chỉ biết nhắm mắt khấn cầu, rồi sau đó thoát nạn trong gang tấc, để lại trong lòng ông niềm tin càng thêm sâu nặng.

Nghĩa địa cá Ông lớn nhất Việt Nam

Chính vì tin cá Ông là vị thần cứu nạn, nên khi cá voi dạt vào bờ hoặc vô tình mắc vào lưới, ngư dân không xem đó là chuyện bình thường. Họ cho rằng đó là việc “Ông gửi thân” vào làng, là cái duyên của làng biển và cũng là trách nhiệm mà cộng đồng phải đón nhận bằng tất cả sự thành kính. Từ lúc phát hiện, người dân lập tức báo cho nhau, rồi cùng lo liệu việc an táng chu đáo như đối với một con người.

Nằm trên con đường tỉnh lộ, sát bờ biển xã Phước Hải, nghĩa địa cá Ông Phước Hải từ lâu đã trở thành một địa chỉ tâm linh quen thuộc của ngư dân trong vùng. Khu nghĩa địa có diện tích hơn 2.000m², hiện là nơi an táng khoảng 200 xác cá Ông do ngư dân phát hiện trong nhiều năm qua. Với người dân địa phương, mỗi ngôi mộ nơi đây đều gắn với một câu chuyện riêng, một dấu mốc riêng của ký ức biển.

Năm 2011, nghĩa địa cá Ông Phước Hải được Trung tâm sách kỷ lục Việt Nam xác nhận là nghĩa địa cá Ông lớn nhất cả nước. Danh xưng ấy không chỉ nói lên quy mô của khu nghĩa địa mà còn cho thấy chiều sâu văn hóa của một cộng đồng cư dân bao đời gắn bó với biển. Không gian nơi đây vừa tĩnh lặng, trang nghiêm, vừa thấm đẫm màu sắc tâm linh đặc trưng của làng chài Nam Bộ.

Từ cổng nghĩa địa được xây dựng bằng bê tông cốt thép, người vào viếng sẽ bắt gặp một am thờ Phật Bà Quan Âm Nam Hải đặt ở vị trí trang trọng. Từ đây, con đường thần đạo chạy dọc khu nghĩa địa dẫn thẳng vào ngôi đền hình lục giác, nơi đặt bàn thờ cá Ông. Bên trong nội điện có hai tượng cá voi cùng một bộ xương cá dài khoảng 2 mét, xung quanh là câu đối, hạc chầu, rồng cuốn, tạo nên không gian thờ tự uy nghiêm và đậm chất văn hóa biển.

Những câu chuyện phía sau mỗi ngôi mộ

Theo phong tục của ngư dân Phước Hải, khi phát hiện cá Ông lụy trên biển, chiếc ghe nhìn thấy đầu tiên phải có trách nhiệm đưa cá vào bờ chôn cất. Chủ ghe ấy sẽ đứng ra lo tang lễ và chịu tang ba năm, giống như để tang cha mẹ trong gia đình. Tập tục này được người dân gìn giữ rất nghiêm cẩn, bởi với ngư dân, được gặp “Ông” vừa là cái duyên, vừa là trách nhiệm tâm linh phải thực hiện cho trọn đạo nghĩa.

Chiều cuối tuần tháng Giêng âm lịch 2026, bà Nguyễn Thị Ly, là một gia đình ngư dân ở xã Phước Hải được con gái chở ra nghĩa địa cá Ông để thắp nhang như một thói quen đã kéo dài hơn một năm qua.

Bà Ly cho biết, từ khi ghe đánh cá của gia đình phát hiện một cá Ông lụy trên biển và đưa vào chôn cất tại đây, gần như chiều nào bà cũng ra nghĩa địa thắp hương, cầu nguyện. Với bà Ly, đó không chỉ là việc làm theo tục lệ mà còn là sự gắn bó tình cảm, như với một người thân trong nhà.

Theo tục lệ địa phương, người phát hiện xác cá Ông được xem như “trưởng nam” của Ông và phải thực hiện đầy đủ các lễ thức như để tang cha mẹ. Từ lễ 49 ngày, 100 ngày, giỗ đầu cho đến mãn tang đều được tiến hành cẩn trọng, có sự chứng kiến và tham gia của cộng đồng ngư dân. Sau khi mãn tang, vào dịp 16 tháng 2 âm lịch hằng năm, bà con lại cùng nhau tổ chức giỗ chung cho các cá Ông đã được an táng.

Trong nghĩa địa còn có những ngôi mộ gắn với những câu chuyện khiến người nghe không khỏi xúc động. Nổi bật là ngôi mộ chôn cất bộ xương cá Ông dài gần 20 mét, được phát hiện vào ngày 28/12/2017, chỉ ít ngày trước Tết Nguyên đấn.

Ông Nguyễn Ngọc Thế kể rằng hôm ấy, một người em họ của ông đi bắt ốc gần bờ biển Phước Hải thì bất ngờ có cảm giác như bị ai vỗ vai, kèm theo tiếng gọi báo “Ông vừa lụy, về kêu người ra an táng”. Lần theo hướng đó, người này phát hiện một cá Ông khổng lồ đã dạt vào bờ, vội chạy về làng báo tin để huy động xe cẩu, nhân lực đưa “Ông” vào bờ an táng theo đúng nghi lễ.

Trải qua nhiều năm, nghĩa địa cá Ông không chỉ là nơi yên nghỉ của những “Ông lụy” mà còn là biểu tượng đặc biệt của niềm tin tâm linh nơi làng biển Phước Hải. Mỗi ngôi mộ nơi đây đều hàm chứa một câu chuyện riêng, một dấu ấn riêng của biển cả và con người.

Giữa nhịp sống hiện đại, sự hiện diện của nghĩa địa cá Ông cho thấy nhiều giá trị văn hóa truyền thống vẫn đang được cộng đồng gìn giữ một cách bền bỉ, thành kính. Với người dân Phước Hải, đó chính là cách họ lưu giữ “linh hồn biển”, gìn giữ phần hồn sâu thẳm nhất của làng chài qua bao đời.